ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ ФОТОСУРЕТІ 

Демографиялық жағдай

Шығыс Қазақстан облысының фотосуреті

  Көші-қон

Облыс республиканың солтүстік шығысында орналасып, Павлодар, Қарағанды және Алматы облыстарымен, Алтай Өлкесiмен және Ресей Федерациясының Алтай Республикасымен, Қытай Халық Республикасымен шектеседi.

Облыс 1932 жылы ұйымдастырылып, 1997 жылы өңір аумағына Семей облысы қосылды. Өңiр аумағы 283,3 мың шаршы километрге тең. 2005 жылғы 1 қазанға халық саны 1434,1 мың адамды құрады, аумақтың 1 шаршы км. 5,1 адам келедi.

Өскемен қаласы әкімшілік орталық болып табылады, оның негізі 1720 жылы қаланған. Қалада 2005 жылдың 1қыркүйегіне 299,7 мың адам немесе облыстың барлық халқының 20,8% тұрады.

Облыста 19 әкiмшiлiк-аумақ, оның iшiнде 15 аудан, 10 қала, 871 кент және ауыл, 254 селолық және кенттік округтар бар. Облыс халқының этникалық құрамы 2006 жылғы 1 қаңтарға мына қатынаста ұсынылған: қазақтар – 49,7%, орыстар – 44,6%, басқа ұлттар – 5,7%.

Сыртқы және облысаралық көшіп-қонудың нәтижесінде 2005 жылғы 11 айда азаматтардың көшіп кетуі 10559 адамды құрады (2004 жылғы тиісті кезеңде азаю - 12925 мың адам). Облыстан тыс жерлерге көшiп кету көпшілік дәрежеде республиканың басқа өңiрлерiне кетуге байланысты (9,7 мың адам немесе жалпы көлемнiң 59%) шартталды. 2004 жылы тиiсiнше 6,9 мың адам көшіп кетті немесе 52%. Таяу шетел елдерiне 5919 мың адам (көшiп кеткендердiң жалпы көлемiнiң 36%) көшіп кетті, бұл 2004 жылғы тиiстi кезеңдегiден 13,7%-ға аз. ТМД елдерiне көшiп кеткендердiң 33,3%-ы Өскемен қаласында, 23,7%-ы Семей қаласында, 10%-ы Шемонаиха және 8,4%-ы Зырян, 7%-ы Глубокое аудандарында тұрды. Қиыр шетел елдеріне 831 адам қоныс аударды немесе 2004 жылғы деңгеймен салыстырғанда 65,7%.

Табиғи-ауа райы тұрғысынан алғанда Шығыс Қазақстан теңдесі жоқ өңір болып табылады. Онда дала, шөлейітті және тау тайгасы ландшафттары көршілес тұрады. Облыста ормандар облыс аумағының 30% алып, республика орман қорларының шамамен 70%-ын құрайды. Жалпы алғанда Кенді Алтайда өсімдіктер әлемінің 1000 артық түрі бар, әртүрлі құстардың 300-дан артық түрі, сүт қоректілердің 100-ге жуық түрі мекендейді.

Облыс аумағы су ресурстарына бай, мұнда 800 өзен ағып өтеді, олардың жалпы ұзындығы 10 мың км-ден артық. Басты күретамыр өзінің көп сулы салалары – Үлбі, Үбі, Қарақаба, Қалжыр, Күршім, Нарын, Бұқтырма және басқа да таулы өзендерімен Ертіс өзені (ұзындығы 4248 км, облыс аумағындағы ұзындығы – 1311 км) болып табылады. Облыста ірі Зайсан, Марқакөл, Алакөл, Сасықкөл көлдері бар. Мұнан бөлек көп ұсақ көлдер, су қоймалары бар, олардың ең ірісі Бұқтырма су қоймасы болып табылады. Облыстың теңдесі жоқ және әр түрлі табиғи жағдайы қажетті инвестиция салған жағдайда туризмнің жанды дамуына көмектесе алады.

Шығыс Қазақстан Қазақстан Республикасының өнеркәсiбi дамыған өңiрлерiнiң бiрi болып табылады. Экономиканың негiзгi саласы түстi металлургия болып табылады, сондай-ақ, машина жасау және металл өңдеу, энергетика, орман және ағаш өңдеу, жеңiл, тамақ өнеркәсiптері де дамыған.

Өнеркәсіп өнімін өндіру 2005 жылы 263,9 млрд. теңгені, өнеркәсіп өнімінің табиғи көлем индексі 2004 жылғы деңгеймен салыстырғанда 102,6%, мұның ішінде өңдеу өнеркәсібінде 105,3%, электр қуатын, газды және суды өндіру және таратуда 104,7%-ды құрады.

Облыста минерал-шикізат ресурстарының айтарлықтай қорлары бар және оның ең басты байлығы – құрамында мырыш, қорғасын, мыс, сирек және асыл металдары бар полиметалл кендері. Семей өңiрiнде және Зайсан ауданы аумағында тас көмір кен орындары бар. Өңiрде, сондай-ақ, алтынның, сирек және сирек топырақты металдардың, цемент өндіру үшін шикізат, шыны қождары қорлары, тақта тас пен цеолиттің айтарлықтай шоғырлары бар.

Түстi металлургия кәсіпорындары облыс өнеркәсіп өнімдері жалпы көлемінің жартысынан артығын шығарады. Шығыс Қазақстан республикадағы қорғасын, мырыш, концентрат түріндегі мыс, тазаланған алтын және күміс өндірушілердің негізгілерінің бірі және титан, магний, тантал, АЭС үшін отын өндіруде бірегейі. Сала кәсіпорындарының қатарында мынадай аса ірі акционерлік қоғамдар: «Қазмырыш», «Өскемен титан-магний комбинаты», «Үлбі металлургия зауыты», «Қазақмыс» корпорациясының филиалы - «Шығысқазмыс» бірлестігі бар.

Облыста көмір өндірумен «Қаражыра LTD»ЖШС, «Сайкан» ЖШС, «Мадина» ЖШС шұғылданады. 2005 жылы 4,7 млн. тонна көмір өндірілді. Көмірдің баланстық қорлары тұрғындарды және ірі энергия тұтынушыларды тұратын орындарында көмірмен тұрақты қамтамасыз етуге жақсы болашақ жасайды.

Облыстың машина жасау кешені: «Азия-Авто» ЖАҚ, «Өскемен машина зауыты» ААҚ, «Өскемен арматура зауыты» АҚ, «Өскемен конденсатор зауыты» ААҚ, «Семей машина зауыты» АҚ, «КЭМОНТ» АҚ, «Ертіс түсті метал жөндеу» АҚ, «Машина зауыты» ЖШС, «Қазэлектромаш» ЖШС, «Георгиев су сорғыш жабдықтары зауыты» ЖШС сияқты ірі кәсіпорындармен ұсынылған. Олар «Нива», «Skoda» автомобильдерiн, тау шахтасы, кен байыту жабдықтарын, мұнай және газ құбыры арматураларын, тұрмыстық электр қозғалтқыштарын және әртүрлі су сорғыштар, конденсаторлар мен басқа да электротехника және кабель өнімдерін шығарады.

Шығыс Қазақстан облысының ағашты қайта өңдеу саласы «Ертістрансойл» ЖШС, «Жаңа Семей шпал зауыты» АҚ, «Өскемен Иннотекс» ЖШС, «Өскемен жиһаз комбинаты» ЖШС кәсіпорындарымен ұсынылған, бұл сала кәсіпорындарының басым бөлігі шағын бизнес субъектілерімен ұсынылған, олар ағаш материалдарын, үй салу үшін дайын өнімдер, жұмыр бөренелер, терезе және ағаш блоктарын өндіруге маманданған.

Жеңіл өнеркәсібiн мына кәсiпорындар: «Семей былғары-терi комбинаты» ЖШС, «ҚАЗАҚ ТАЛШЫҚТЫ ЖҮН» ЖШС, Семей жүнді алғашқы өңдеу фабрикасы, «НИМЭКС-Тоқыма» ЖШС, «Рауан» АҚ, «Семейарнайыжабдықтау» ЖШС, «Икар» ЖШС, «Роза» ЖШС-тері ұсынады. Бұл кәсіпорындардың өнімдері үлбiрден және былғарыдан жасалған бұйымдар, маталар, тоқыма және тігін өнімдері, аяқ киім, жамылғыш-төсеніш өнімдері, жуылған жүн, басылған киізден жасалған аяқ киім, киіз және одан жасалған бұйымдар болып табылады.

Облыста құрылыс индустриясының мынадай ірі кәсіпорындары бар: «Семейцемент» ЖАҚ, «Бұқтырма цемент компаниясы» ААҚ, «Силикат» ЖШС және «Ертісинтерқұрылыс» ЖШС.

Облыстың тамақ өнеркәсібін мынадай акционерлік қоғамдар: «Өскемен сыра қайнату зауыты» АҚ, «Әділ» АҚ, «Май» АҚ, «Шығыс Қазақстан ұн тарту және құрама жем комбинаты» ЖШС, «Украинское» ЖШС, «Өскемен сыра зауыты» ЖШС, «Семей ет-консерві зауыты» ЖШС, «Үржар» ет комбинаты» ЖШС-рі, «Ет лавкасы» ЖШС, «Эмиль» ЖШС, «Кондитер» ЖШС ұсынады. Бұл кәсіпорындардың өнімдері: ет және шұжық өнімдері, сүт және сүт өнімдері, өсімдік майы және сары май, ликер-арақ өнімдері, сыра және өнімдердің басқа да түрлері болып табылады.

Облыста электр қуаты үш ірі гидроэлектр станцияларында: «Өскемен ГЭС-і АЭС», «Шүлбі ГЭС-і АЭС» ЖШС, «Қазмырыш» АҚ-ның Бұқтырма гидроэнергия кешенінде өндіріледі. Бұдан бөлек, электр қуатын «ЛенГЭС» ЖШС (Риддер қаласындағы ГЭС каскады) өндіреді. Электр және жылу қуатын өндірушілер аралас тұрпатты мынадай станциялар болып табылады: «Өскемен ЖЭО АЭС-і», «Согра ЖЭО АЭС-і», «Риддер ЖЭО» ЖШС-рі, «Жылукоммунэнерго» МКК саналады. Бүгінгі күні электр қуатын өндіру облыс бойынша 7,2 млрд. кВт-сағ., жылу қуатын өндіру 10,5 млн. Гкал-ны құрайды.

Агроқұрылымдар және ауыл шаруашылығы кооперативтері мал мен құстың дәстүрлі түрлерінен басқа марал және бұғы, қоян, құндыз және бал ара ұяларын ұстайды. 2005 жылы мынадай мал шаруашылығы өнімдері: 159,9 мың тонна ет (тірідей салмақта), 632,1 мың тонна сүт, 280,6 млн. дана жұмыртқа, 3,2 мың тонна жүн өндірілді. Жиналған дәнді және дәнді бұршақты дақылдардың жалпы көлемі 561,4 мың тоннаны, күнбағыс 169,4 мың тоннаны, картоп 361 мың тоннаны, көкөніс 277,1 мың тоннаны құрады.

Облыста ауыл шаруашылық тауарын өндірушілерін және осы салалардың жетекші қайта өңдеу кәсіпорындарын біріктіретін қой, марал, балық өсірушілер ассоциациялары, сүт өндіретін және қайта өңдейтін «Шығыс-сүт» ААҚ, дәнді дақылдар және күнбағыс өндіретін «Жәрдем-Агро» ЖШС сияқты инвестициялық корпоративтік фирмалар құрылды, майлы дақылдарды қайта өңдейтін «Май» ААҚ-ның тұрақты ұзақ мерзімді байланыстары бар.

Қайта өңдеу салалары кәсіпорындарының шикізат дайындау жүйелері дамуда. Облыста жүн дайындайтын 65, сүт қабылдайтын 37, ет дайындайтын 19 пункт ашылды. «Мал өнімдері корпорациясы» РМКК-ның өкілдігі және «Жәрдем» МКК сияқты ауыл шаруашылық өнімдерін сатып алу мемлекеттік кәсіпорындары ашылды. Ауыл шаруашылық тауарын өндірушілер үшін өнімді делдалсыз сату үшін Өскемен, Семей қалаларында муниципиалдық базарлар ашылды.

Агроөндіріс кешені (АПК) кәсіпорындарын ауылдық кредиттік серіктестіктер арқылы кредиттендіретін қаржы институты одан әрі дамуда. Қазіргі таңда облыста 8 ауылдық кредиттік серіктестіктер, олардың 4-і 2005 жылы құрылды.

Тамақ және қайта өңдеу өнеркәсібінде шағын, орташа бизнес кәсіпорындары және жеке кәсіпкерлер басым, олардың жалпы саны 1189 жетті, осының ішінде 124 ірі және орташа кәсіпорындар. 2005 жылы 291 диірмен, 384 наубайхана, 238 май-тоң май, 22 жарма жарғыш, макарон өндіретін 32 қондырғы, 39 ет, 24 сүтті қайта өңдейтін цех, алкогольді, алкогольсіз сусындар жєне сыра өндіретін 32, балықты қайта өңдейтін 37 , кондитер өнiмдерiн өндiретiн 32, сондай-ақ, басқа да (жүнді, теріні қайта өңдеу, күнбағыс өнімдерін, майонез және басқаларды өндіру) 58 цех жұмыс істеді.

Экономикадағы құрылымдық өзгерістердің нәтижесінде соңғы жылдары құрылыс салушылардың инвестициялық белсенділігінің артқандығы байқалады. Құрылысқа салынатын инвестициялардың негізгі көздері кәсіпорындардың өз қаражаттары болып табылады.

Облыста көліктің барлық түрлері: теміржол, әуе, су, автомобиль көліктері бар. Теміржол көлігі облыс орталығын Риддер, Зырян, Семей, Аягөз, Шемонаиха қалаларымен байланыстырады. Облыстан тыс жерлерге алып баратын негізгі теміржол тармақтары мыналар: «Защита-Локоть», «Семей-Локоть», «Семей-Алматы».

Облыста екі әуежай жұмыс істейді: Семейде және Өскеменде. Кеме жүретін жолдармен жолаушыларды және жүктерді тасымалдауды өзен көлiгiнiң үш кәсiпорны жүзеге асырады. Екі жүк кемежайы жұмыс істейді.

2005 жылы жүк және жолаушы тасымалдау көлемінде (темір жол көлігінсіз) барлығынан қомақты үлесті 99,9% және 99,9% болып, автомобиль көлігі алды.

Облыс ішіндегі байланыс Өскемен және Семей қалаларының автоматты қалааралық телефон станциялары (АҚТС) арқылы жүзеге асырылады.

ШҚ облыстық телекоммуникация дирекциясы ұқсас жабдықтарды сандық жабдықтарға алмастыру жолымен сызықтық және станциялық жабдықтарды, теле коммуникациялық желіні жаңғыртуды жүзеге асырып, бұл байланыс сапасын айтарлықтай жақсартты.

Облыстың әлеуметтік саласы 224,1 мың адам оқитын 804 жалпы білім беретін мектеп, 11, оның ішінде 6 жеке меншік жоғары оқу орындарымен, 43, оның ішінде 23 жеке меншік колледжбен ұсынылған. Емдеу-профилактика мекемелері жүйесі ведомостволықтарды есепке алғанда 5460 дәрігері бар 101 аурухананы, 304 емхананы, оның iшiнде, 232 ОДА (СВА) және 412 ФАП-ты қосады. Облыстың аумағында 11 мұражай, 2 театр, 267 кітапхана, 178 клуб, 655 спорт зал, 20 стадион, 14 спорт кешені және Спорт сарайы жұмыс істейді.