1. ПАСПОРТ

 

 

Атауы	2006-2010 жылдарға арналған Шығыс Қазақстан облысының агроөнеркәсіп кешенінің тұрақты дамуының аймақтық бағдарламасы
Бағдарлама әзірлеуге негіз	« Қазақстан Республикасының агроөнеркәсіп кешенін тұрақты дамытудың  2006-2010 жылдарға арналған тұжырымдамасын іске асыру жөніндегі іс-шаралар жоспары туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2005 жылғы 30 маусымдмғы № 654 қаулысы
Негізгі әзірлеушісі	Шығыс Қазақстан облысының ауыл шаруашылық департаменті
Мақсаты	Аграрлық өндірісті индустриализациялау, АӨК қазіргі заманғы инфрақұрылымын дамыту, АӨК салаларының өнімділігі мен табыстылығының өсуі негізінде оның тұрақтылығын қамтамасыз ету.
Міндеттері	Агроөнеркәсіп кешені салаларын  индустриализациялау; Ауыл шаруашылық тауар өндірушілеріне кредит беру және қаржы қамтамасыздандыру жүйесін жетілдіру; Қызмет көрсететін инфрақұрылымын және қауіпсіздікті бағалау мен өнім сапасының жүйесін дамыту; Кластер бастамашылықтарын қалыптастыру және қолдау арқылы АӨК аймақтық бәсекелестік артықшылықтарын дамыту; Майда тауарлы шаруашылықтарды біріктірүге және ірі және орташа қәсіпорындарды ұйымдастыру үшін  жағдай жасау; Облыс халқын  азық-түлікпен қамтамасыз ету; Облыстық ауқымдағы АӨК салаларының дамуын реттеу механизмдерін жетілдіру және жүзеге асыру.
Қаржыландыру көздері	Республикалық және облыстық бюджеттердің қаражаты, бюджеттен тыс көздердің қаражаты, банктер мен басқа қаржы институттарының заем қаражаты, инвесторлардың тікелей инвестициялары,  АӨК кәсіпорының қаражаттары.
Бағдарламадан күтілетін түпкілікті нәтиже	Агроөнеркәсіп кешенінің барлық  салаларын  турақты дамуына қол жеткізу, бәсекеге қабілетті өнім шығару арқылы АӨК салаларының өнімділігі мен табыстарының өсуі,  ауыл тұрғындарының игілікті тұрмысын жақсарту.
Іске асыру мерзімі	2006-2010 жылдар

                           

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2. Кіріспе

 

         Облыс экономикасының басым бөлігін  негізгі саласы ауыл шаруашылығы болып табылатын агроөнеркәсіп кешені құрайды. Оның үлесіне облыс бойынша өндірілетін ішкі жалпы өнімнің   12 % жатады.

         Мамандандырылу бағыты және өндірілетін өнім көлемінің құны жағынан алып қарағанда облыстың ауыл шаруашылығы  мал шаруашылығы бағытында дамып отыр, сонымен қатар  жақсы дамыған өсімдік шаруашылығы да орын алған. Ауыл шаруашылығында өндірілетін  жалпы өнімінің 53,3 %  мал шаруашылығы өнімдері құрайды.

         Мал шаруашылығының негізгі ерекшеліктерінің бірі -   оның көп салалығы. Облыстың табиғи-климат жағдайлары мен шаруашылықтың даму жағдайларына байланысты онда сүтті және етті ірі қара мал өсіру, биязы және қылшық жүнді қой шаруашылығы, шошқа , жылқы құс, бұғы, мүйізді бұғы, ара, түйе және балық өсіру шаруашылықтары жақсы дамуда.  Бұғы, мүйізді бұғы өсіруден және бұғы мүйізі өнімдерін өндіруден облыс Республика бойынша монополист болып есептеледі.

         Мал шаруашылығы сияқты өсімдік шаруашылығы да облыстың ауыл шаруашылығы саласының негізгі шешуші саласы болып табылады, оның үлесіне жалпы ауыл шаруашылық өнімінің 46,7 % жатады.

         Өсімдік шаруашылығы саласы күздік қара бидай, бидай, жаздық бидай, арпа, сұлы, бұршақ және қарақұмық тәріздес дәнді  және бұршақты дәнді дақылдарды өсіру кең орын алған тәлімі жер жағдайында дамып отыр, ал астық өнімдерінің негізгі бөлігін оның 70 % құрайтын жаздық бидай құрайды.

         Аталған дақылдардан басқа  облыста негізгі бөлігін күнбағыс  майлы дақылы құрайтын майлы дақылдар өсіру кең етек жайған.  Облыста егіс алқабы және өнім көлемі жағынан  күнбағыс майлы дақылын өсіру Республика көлемінде алдыңғы орындардың бірін алады. Республика бойынша өндірілетін өнім көлемінің 75 % біздің облыста өндіріледі.

         Облыс тұрғындарын азық-түлікпен қамтамасыз етуде мақсатында картоп, көкөніс, бақша,  мал азығы үшін  сүрлемдік жүгері, дәнді және бұршақты көп жылдық шөптер қосалқы дақылдар ретінде өсіріледі.

         Жалпы алғанда облыстың ауыл шаруашылығы жүргізу 6 топырақ-климат аймағында іске асырылуда, сонымен бірге айта кетерлік жағдай бір әкімшілік ауданның аумағы кейде  2 немесе 4 аймақта орналасқан, бұл жағдай оның мамандандырылу бағытын айқындайды.

         Облыстың агроөнеркәсіп кешенінінің құрамына 1189, оның ішінде  ірісі -124  кәсіпорынды біріктіретін жақсы дамыған тамақ және өңдеуші өнеркәсіп өндірісі кіреді. Бұл саланың  2002-2004 жылдары өндірген  жылдық орташа тауарлы өнімінің көлемі 25 млрд. теңгеден асады, немесе облыстың өңдеу саласы өнімінің 17,4 % құрайды.

         Соңғы жылдары облыстың агроөнеркәсіп кешенінің дамуы біршама тұрақтанып келеді. Ауыл шаруашылық өнімдері мен оның өңдеуден түскен өнімдерінің көлемін арттыруда алға басушылық байқалуда. Шет елден әкелінетін азық-түлік деңгейі төмендеді, құрал-жабдықтармен және ауыл шаруашылық техникаларымен жабдықтау деңгейі арта түсуде.

         АӨК салаларынын тұрақтандыру бойынша  жүргізіліп жатқан шаралар ауыл шаруашылық өндірісін одан әрі дамытуға, оның тиімділігін арттыруға, облысты азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге әсер етті.

         Облыстың 2003-2005 жылдарға арналған аграрлық азық түлік бағдарламасындағы агроөнеркәсіп кешені жүйесінің тиімділігін арттыру және  бәсекеге қабілетті өнім шығару мәселелері бойынша қойылған мақсат негізінен орындалды.

         Жаңа озық технологиялар мен техникалық прогресті игеру  арқылы ауыл шаруашылық өндірісін диверсификациялауға бет бұрылды.

         АӨК-де еңбек өнімділігін арттыруға, оның салаларының  пайдалылығын арттыруға бағытталған агроөнеркәсіп кешенін одан әрі дамыту шаралары өндірісті модернизациялауды, қайта жарақтандыруды, оның инфрақұрылымдарын дамытуды және салалық кластерлерді қалыптастыруды қажет етеді.

         Аграрлық сектордың бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз ету  - оның аграрлық өндірісті индустрияландыру мен негізгі өнім түрлері бойынша АӨК өнімдерінің  тиімділігін арттыруға негізделген тұрақты дамыту болып табылады.

          Агроөнеркәсіп кешенінің неғұрлым  бәсекеге қабілетті салаларында кластерлік бастаманы қалыптастыру және оны жүзеге асыру -  агротехнологияның  деңгейін көтеруге және өндірілетін өнімнің сапасын арттыруға, қосымша құн мен агроөнеркәсіп кешенінің табыстылығын көбейтуге себепкер болатын тұрақты дамытудың негізін қалайды.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3. Агроөнеркәсіп кешенінің қазіргі жағдайы

 

         Облыстың агроөнеркәсіп кешені бойынша 13597 ауыл шаруашылық құрылымдары, тұрғындардың 328,2 мың жекеменшік  қосалқы шаруашылықтары мен саяжай учаскелері тіркелген. Өнеркәсіп потенциалы 1189 өңдеу саласының кәсіпорындары мен азық-түлік өндіретін шағын цехтардан тұрады.

         Облыста, әсіресе мал шаруашылығы саласында ұсақ тауарлы өндіріс дамыған. 2005 жылдың 1 шілдесіндегі есеп бойынша облыста аралас өндіріске мамандандырылған 436 ірі және орта шаруашылықтар есепке алынған, немесе бұл барлық тауарлы шаруашылықтардың 3,2 % құрайды.. Оларға бекітілген жер  көлемі облыстың  барлық ауыл шаруашылық жерлерінің 8,2 % құрайды. Бұл шаруашылықтар  барлық айдалатын жерлердің 61,3 % өңдейді, барлық ірі қара малының 64,2 %, қойдың 58,8 %, шошқаның 58,8%, жылқының 53.3% шоғырланған.

 

                                                

Сурет 1

                                                 

 

Ауыл шаруашылығының жалпы өнімінің көлемі 2004 жылдың  ағымдағы бағасымен есептегенде 69,9 млрд теңгені құрады, немесе республика бойынша өндірілетін ауыл шаруашылық өнімдерінің 10 % құрады, бұл 1997 жылғы өнім көлемімен салыстырғанда 218 % өскен, немесе өндіріс көлемінің өсуі есебінен 105 %, бағаның өсуі есебінен 113% өсті. (1-сурет).

         Сонымен қатар, 1 гектар егістік жерге  шаққанда ауыл шаруашылығының жалпы өнімі соңғы екі жылда азайып отыр, егер 2001 жылы (ең жоғарғы деңгей) бұл көрсеткіш 45 мың теңгені құраса, 2004 жылы – 39,7 мың теңге көлемінде болды (2-сурет).

 

	Сурет  2

 

 

 

 1 гектар жерге шаққанда ауыл шаруашылығының жалпы өнімі көрсеткішінің азайюы егістік  жерлердің құрамында парға қалдырылатын жерлердің көлемінің өсуіне және айналымға қосымша айдалмалы жерлерді енгізуге байланысты болып отыр.

         2004 жылы ауыл шаруашылық өндірісінің жалпы өнімінің үлесі облыс бойынша өндірілетін ішкі жалпы өнімнің 12 % құрады,  яғни бұл көрсеткіштің 1997 жылмен салыстырғанда 1,1 % азаюы  облыстағы өндіріс саласының жоғары қарыштап дамуының нәтижесі.  Сонымен қатар, аймақтық жалпы өнімнің ішіндегі оның үлесі соңғы 5 жылда 2,8 % артып отыр. (3-сурет). 

                                      

                                          

 

3 сурет

 

 

 

 

 

        Ауыл шаруашылығының жалпы өнімінің құрылымын талдауынан оның негізгі бағыты өсімдік шаруашылығы қатар дамыған  мал шаруашылығы екендігін байқауға болады. 2004 жылы мал шаруашылығының үлесі 53,3 %, өсімдік шаруашылығының үлесі – 46,7 % құрады (4-сурет).

                         

                                            

        

 

	Сурет 4

 

 

 

 

Облыстың ауыл шаруашылығының ерекшеліктері ретінде мал шаруашылығы өнімдерінің көп түрлерін өндіруде, сонымен қатар көкөніс, бақша, картоп өсіруде азаматтардың жеке қосалқы шаруашылықтарының үлес салмағы жоғары екендігін атауға болады. Олардың үлесіне барлық өндірілген сүттің 86,3 %, еттің – 78,7 %, жүннің – 75,6 %, картоптың – 91,2 %, көкөніс-бақша өнімдерінің 84,8 % келеді.  Сондықтан да, 2004 жылы  жалпы өндірілген ауыл шаруашылығының жалпы өнімінің 61 % - тұрғындардың жеке шаруашылықтарының үлесіне, 27.7 % -шаруа қожалықтарының үлесіне, 11.3 % - ауыл шаруашылық кәсіпорындарының үлесіне тиді. (5-сурет)

 

             

 

 

5-сурет

 

 

 

 

 

         Соңғы жылдары ауыл шаруашылық салаларының пайдалылығының  өсуі байқалуда.  Өсімдік шаруашылығы өнімдерінің рентабелдігі 7-ден 30 %, мал шаруашылығы өнімдерінің рентабелдігі 10-нан 25 %  аралығында болып отыр. (6-сурет).

                       

                             

 

6-сурет

 

        

 

 

 

Ауыл шаруашылық кәсіпорындарының қаржы жағдайы біршама жақсара түсті. 1997 жылмен салыстырғанда зиянмен жұмыс істейтін кәсіпорындардың үлес салмағы азайды: шаруа қожалықтары бойынша 40 тан 14  %, ауыл шаруашылық құрылымдары бойынша 73 тен 13% ( 7сурет, 8-сурет).

 

 

сурет 7                                                                                                сурет 8

 

        

 

 

 

 

 

 

АӨК тамақ жасау кәсіпорндары  мен өңдеуші салаларының өндірістік қуаттары ұлғайюда, техникалық қайта жарақтандыру жүргізілуде және шығарылатын өнім көлемі артуда.

         Аграрлық азық-түлік бағдарламаны жүзеге асыру кезеңінде (2003-2004 ж.ж) бұл салалардың өндірген тауарлық өнімі 2002 жылмен салыстырғанда 19,6 % артты (9-сурет), оның ішінде ет өнімдері  22,6 %, балық аулау 2,4 есеге, сүт өнімдерін шығару 24 %, ұн тарту кәсіпорындарында 2,2 есеге өсті.

 

                       

 

9-сурет

 

 

 

 

 

 

Сонымен қатар тамақ және қайта  өңдеу өнеркәсібі салаларының барлығы бірдей тұрақты жұмыс атқара алмады. 2002 жылмен салыстырғанда 2004 жылы ет өндіру, шұжық өнімдері және ұн шығару көлемі біршама азайған. (10-сурет, 11- сурет).

 

                                              

10-сурет                                                                      11-сурет

 

        

Ауыл шаруашылық өнімдерін өңдеудің көлемінің артуына қарамастан, өңдеуден өткен өнім көлемінің жалпы өндірілген өнімкөлеміндегі үлес салмағы әлі де болса төмен күйінде қалып отыр. 2004 жылы облыс кәсіпорындарында еттің 7 %, сүттің 8,6% , дәнді және дәнді бұршақты дақылдардың 21,1  %, балықтың 67 % , күнбағыстың 85,9  % өңделді.(12-сурет).

                       

                                                                                    

12-сурет

 

 

         2004 жылы тұтынуға жұмсалған 80,7 мың тонна еттің өнеркәсіптік өңдеуден өткені 6,3 мың тонна, 550,2 мың тонна сүттің – 61,7 мың тоннасы, 387 мың тонна астықтың – 142 мың тоннасы және 7,4 мың тонна балықтың – 5,5 мың тоннасы өңделді. (13-сурет).

 

 

 

 

 

 

 

13-сурет

         Облыстың ауыл шаруашылық тауар өндірушілерінің өндірген өнімінің, балық өнімдерінен басқа, жан басына шаққандағы көлемі тұтынудың ұлттық нормалары бойынша белгіленген қажеттіліктерді  толық қанағаттандырады. (14-сурет).

 

                        

 

14-сурет

 

 

Облыс тұрғындарының жергілікті ауыл шаруашылық тауар өндірушілердің өндірген өнімдерімен қамтамасыз етілуі: нан және нан өнімдері бойынша – 114,3%, күнбағыс майы – 252 %, сүт – 135,6 % ет – 124,7 %, жұмыртқа – 109 %, картоп – 222,4 %, көкөніс – 146 % құрайды. (15-сурет).

 

                      

 

 

15-сурет

 

         Аграрлық азық-түлік бағдарламасын жүзеге асыру мерзімінде облыстың агроөнеркәсіп кешеніне инвестициялардың қомақты көлемі жұмсалды. 2003-2004 жылдары жұмсалған инвестициялардың жалпы сомасы 7,5 млрд. теңгені, оның ішінде республикалық бюджеттен бөлінген инвестиция 42,7 % құрады. 2002 жылмен салыстырғанда АӨК жұмсалған қаржы ағымдары орташа алғанда 1,6 есеге артты.

 

                       

                      

 

16 сурет

 

         Отандық инвесторлар ауыл шаруашылық өндірісін дамытуға инвестициялар жұмсап келеді, олардың негізгілерінің қатарына облыстағы «Жәрдем-Агро» ЖШС, «Май» ААҚ, «Март» ЖШС, «Шығыс-Астық» ЖШС жатады. Олар 2004 жылы облыстың АӨК кәсіпорындарын дамытуға 610,9 млн. теңге қаржы жұмсады.

 

4. 2006-2010 жылдары агроөнеркәсіп кешенін тұрақты дамытудың

 мақсаты мен міндеттері

 

         Бағдарламаның міндеті: облыстың агроөнеркәсіп кешенін АӨК барлық салаларында еңбек өнімділігі мен табыстылықты арттыру негізінде тұрақты дамыту, өндірілетін өнімнің бәсекелестік артықшылықтарын дамыту.

 

 

Бағдарламаның негізгі міндеттері:

 

         - Агроөнеркәсіп кешені салаларын индустрияландыру;

         - Ауыл шаруашылық тауар өндірушілері мен қайта өңдеу кәсіпорындарын қаржымен қамтамасыз ету және кредиттеу;

         - Қызмет көрсету инфрақұрылымын  және өнімнің қауіпсіздігі мен сапасын бағалау жүйесін дамыту;

         - Кластерлік бастаманы қалыптастыру және қолдау арқылы АӨК аймақтық бәсекелестік артықшылықтарын дамыту;

-         Ұсақ шаруашылықтардың ірі және орта тауарлы өндірістерге біріктіру үшін жағдай жасау;

-         АӨК дамытуды мемлекеттік реттеудің механизмдерін облыс шеңберінде жүзеге асыру және жетілдіру;

-         АӨК салаларында сақтандыру механизмін жетілдіру.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

5. Республиканың агроөнеркәсіп кешенінің тұрақты  дамуының жолдары мен тетіктері

5.1. Агроөнеркәсіп кешенін индустрияландыру

 

5.1.1. Агроөнеркәсіп  кешенінің техникалық жабдықталу сапасының  өсуі

 

        Агроөнеркәсіп кешенінің техникалық және технологиялық жабдықталуының төменгі деңгейі өнім өндірісінің өсуін тежейтін негізгі фактор болып табылады.

 

        Өсімдік шаруашылығы

Сандық көрсеткіштер бойынша ауыл шаруашылығы техникаларының паркі нормативтік есеп айырысу жылдық жүктемелеріне сәйкес. Бірақ  қолданудың мерзімі бойынша ол қатарынан екі мерзім өтіп, моралдық және физикалық ескірген. Сондықтан машина-тракторлық паркін 80 %-ға жаңа жоғары технологиялық машиналар жаңарту қажет. Бұл жұмыс облыста 2000 жылдан басталып, жыл сайын техниканы жаңарту көлемі ұлғаюда. Егер 2000 жылы 191 млн. теңге сомасына 67 жаңа ауыл шаруашылық техникалар, ал 2004 жылы 1373 млн. теңге сомасына 644 техника сатып алынды.

 

1 кесте. Ауыл шаруашылығы техникаларының түсім көлемі

 

 

 

Жаңа ауыл шаруашылық техникаларды жеткізушілер:

-  «КазАгроФинанс» АҚ лизинг компаниясы

-  «АгромашХолдинг» АҚ сервис-орталығы

-  «МТЗ Азия Сервис» ЖШС

-  «БТА Лизинг»

-  «Астана Бизнес» ЖШС

-  «Май» ААҚ, «Март» ЖШС өңдеу кәсіпорындары.

МААБ сәйкес 2003 жылы  Республикалық бюджет есебінен машина - технологиялық станциясын ұйымдастыру үшін 209,1 млн. теңге бөлініп, атқарған жұмыстарының көлемі 60  млн. теңге сомасында 21780 гектарды құрады. 2005 жылы осы бағдарламаға сәйкес қаржыландыру жалпы көлемі 200 млн. теңге құрап  тағыда бір МТС ашылды.

Күдерлі мәселелер: Жаңа ауыл шаруашылық техникаларды жеткізу көлемінің қалыптасқан деңгейі, соның ішінде «КазАргоФинанс» АҚ лизинг компаниясы арқылы да жеткіліксіз болып отыр және ауыл шаруашылық өндірісінің тиімді жүргізу деңгейін анықтайтын машина-трактор паркін қажетті көлемде толық жаңартуға мүмкіндік бермейді.

·        Облыс рыногына белгісіз шығу мен төменгі сападағы қосалқы бөлшектердің  түсімі;

·        Облыста арнаулы жөндеп-қалпына келтіретін кәсіпорындары жоқ және жаңа ауыл шаруашылық техникаларға қызмет көрсету бойынша сервис- орталықтардың саны шектеулі;

·        жерді өндеу қызметы бойынша агросервистық қызметінің дамуы жеткіліксіз.

Шаралар:

2005 жылдан бастап машина-тракторлық паркін 5 % деңгейінде бір миллион теңге астам сомасына  10 %-ға дейін 2010 жылына  кейінгі өсуімен және жеткізіп беру көлемі 2 млрд. теңгеге дейін жүйелі түрде жаңарту.2010 жылына дейін машина-тракторлық паркін 35%-ға, жалпы сомасы 12,7 миллиард теңгеге дейін жаңарту, және 5400 дана техниканы сатып алуды қамтамасыз ету. 

 

                   2 кесте.  Машина-тракторлық парктерінің жаңаруы

 

 

Жақын және алыс шетелдер мен отандық өндірістерінен келіп түскен ауыл шаруашылығы машинасын жасау өнімдеріне сертификацияны өткізу.

Машина-трактор паркін қазіргі заманға сай, жоғары технологиялық, өнімділік техникамен қайта қаруландыру.

Сатып алынған ауыл шаруашылық техниканы жоғары техникалық жағдайында сақтау мақсатында, негізгі жабдықтаушылардың негізінде техникалық және кепілдік қызмет көрсету бойынша сервис орталықтарын құру.

 

 

 3 кесте. Агросервис орталықтарының саны

 

 

Ауыл шаруашылық дақылдарын өндеу жөніндегі қызмет көрсету үшін облыстық қаражаты есебінен машина-технологиялық станция  (МТС) желісін құру.

2010 жылына көрсетілетін қызметтерінің жылдық көлемі 470 миллион теңгеге дейін болатын 7 МТС құру.

 

4 кесте.  Машина-технологиялық станцияларын  құру

 

 

·        Жаңа ауыл шаруашылық техника үлгілерін жеткізетін компаниялардың қаржылары есебінен ауыл шаруашылық колледжінің және  кәсіптік мектептер негізінде жыл сайын механизаторларды қайта даярлау курстарын өткізу.

·        Техникалық қайта қаруландыруда экономикалық жағдай жасау және агротехникалық талаптарын сақтау үшін  қаржылық лизинг бойынша сыйақы ставкаларды және дала жұмыстарын жүргізуге пайдаланатын тауар- материалдық  құндылықтар бағасының үлесін субсидиялау.

Күтілетін нәтижелер:

·         Ауыл шаруашылығы өндірісін қуатпен қамтамасыз етуді көтеру;

·         Ресурстар шығынын төмендету және оларды ұтымды пайдалану;

·        Облыстың ауыл шаруашылық құрылымдарының мен қайта өндейтін өнеркәсіп орындарының машина-тракторлық паркін техникалық жағынан жаңарту;

·        Өндіріс технологиясы мен ұйымдастыруды жетілдіру;

·        Өнім сапасын және еңбек өнімділігін арттыру.

 

 

 

Мал шаруашылығы

Ауыл тұрғындарының көпшілігі, әсіресе алыс орналасқан аудандар үшін мал шаруашылығы  негізгі кіріс көзі болып табылады. Мал шаруашылығының келесі салалары басымдылық салалары болып табылады: сүт және ет мал шаруашылығы, қой шаруашылығы, марал шаруашылығы. 

Мал шаруашылық саласы ұсақ тауарлы өндіріспен сипатталады. Малдың негізгі саны (80%-ға дейін) жеке қосалқы шаруашылықтарында және ұсақ шаруа қожалықтарында топталған. Мал шаруашылығы өндірісін механикаландыруды облыстағы құс шаруашылығы өнімінің өндіріс көлемінің  64,6 пайызын   құс фабрикаларымен шығарылып отырған құс еті мен жұмыртқаны қоспағанда, мал шаруашылығы өндірісі көлемінің 20-25 % шығаратын мамандандырылған орта және ірі тауарлы мал шаруашылықтары ғана пайдаланады. Соңгы жылдары мал шаруашылықтарының тұрақтану үрдісі мен ірі және орта мал фермаларының құрылуы байқалады. Өткен екі жарым жыл ішінде шаруашылықтарды, мал сатып алуды және мал басының өсімін біріктіру  нәтижесінде облыста 58 ірі және орта тауарлы мал шаруашылықтар құрылып бүгінгі күнде олардың саны 169, соның ішінде сүт шаруашылығында 50, ет шаруашылығында 20, қой шаруашылығында 60, шошқа шаруашылығында 11, кұс шаруашылығында 5.

Көрсетілген шаруашылықтар қолданатын барлық жабдықтар 85% тозып, қайта құру мен жаңғыртуды талап етеді. Облыста айтылмыш жабдықтарға қызмет көрсету бойынша мамандырылған сервистық кәсіпорындары жоқ. Мал шаруашылығы өнімдерінің  85 % өндіретін жеке шаруашылықтарда тек қана қол еңбегі қолданылады.

Күрделі мәселелер:

·        Жарақтың тозығы жетуі  (85% астам);

·        мал фермаларының механикаландыру дәрежесінің төмендігі;

·        Мал шаруашылығындағы өндіріс процестарына  қызмет көрсету бойынша мамандырылған кәсіпорындары мен  сервистық орталықтарының жоқтығы;

·        Қол еңбегін пайдалануға негізделген артта қалған технологияны қолдану;

·        Мал азығын дайындау сапасының төмендігі;

·        Өндірістің ұсақ тауарлығы мал шаруашылығы саласын механикаландыруға әсер етпейді.

Шаралар:

·        Фермаларды осы заманғы құрал-жабдықтармен қамтамасыз етуде лизингтік  қолдау жолымен  және мал шаруашылығын дамытуға бюджеттік кредиттеу арқылы орташа және ірі тауарлы мал шаруашылығын  ынталандыру.

5 кесте. 2005-2010 жылдарға арналған орташа және ірі тауарлы мал шаруашылығы өнімін өндіруге мамандандырылған шаруашылықтарды құру перспективасы.

(ОІТМШӨӨ)

                                                                                                                                                    

 

·        Малды жемдеу бойынша мамандандырылған сүт-тауарлы фермалар мен шаруашылықтар құру.

·        Сүт өндіру процесін автоматтандыруға, қойды механикалық қырқу жөніндегі қызмет көрсетуге, мал азығын дайындау және қамтамасыз етуге, мал союға мамандандырылған сервис-орталықтар құруға әсер ету.

·        Мал шаруашылығы шаруашылықтарына лизинг негізінде криогендік және арнайы технологиялық жарақтарды көлік күші мен мал шаруашылығы өнімі мен шикізатын алғашқы өндеу бойынша кішікірім  цехтар беру.

Күтілетін нәтижелер:

·        Мал шаруашылығы өндірісін механикаландыру процесінің дәрежесін көтеру және еңбек өнімділігін арттыру;

·        Өндіріс технологиясы мен ұйымдастыруды жетілдіру;

·        Ауыл шаруашылығы мал өнімдерінің өнімділігін арттыру;

·        Ресурстарды ұтымды пайдалану және өнім өндіру шығынын төмендету;

·        Өнім сапасын және еңбек өнімділігін арттыру.

 

Тамақ және қайта өндеу өнеркісібі

Облыстың тамақ және қайта өндеу өнеркісібінің  20 салаларында 1189, соның ішінде 124 орта және ірі кәсіпорындар мен өндірістер жұмыс істеуде. Тамақ және қайта өндеу өнеркісіп салаларында бейімделген жайларда орналасқан, бұрынғы пайдалануда болған, моралды және физикалық ескірген технологиялық құрал-жабдықтармен  жабдықталған кіші кәсіпорындар басымды.

Көптеген салаларда негізгі өндіріс құрылымдарының тозу деңгейі 80 пайызды құрайды. Дүние жүзілік деңгейіне өндіріс қорының белсенді үлесінің 3 пайызы ғана сәйкес келеді.  Тамақ және қайта өндеу өнеркісіп кәсіпорындарында 70 пайызға жуық көп еңбекті жұмыстар қол еңбегімен жүзеге асырылады.Облыс бойынша тек қана бірнеше ірі кәсіпорындар жаңарту және техникалық қайта жабдықтауды іске асырды.  Бұл «Май» АҚ майэкстракциалық зауыты (Өскемен қаласы), «Шығыс Қазақстан ұн тартатын комбинаты» ЖШС (Семей қаласы), «Украинское »ЖШС – сүтті кешенді және терең қайта өндеу зауыты (Ұлан ауданы Украинка ауылы), «КазРуно» ЖШС  жүнді алғашқы өндеу бойынша Семей фабрикасы, «Тері- үлбір комбинаты» ЖШС (Семей қаласы), «Әділ»- спирт- арақ комбинаты (Өскемен қаласы), «Өскемен сыра зауыты»ЖШС, «Семей етконсервы комбинаты» ЖШС. «Семей су» ЖШС (Семей қаласы) жылына қуаты 12 млн. декалитр сыра өндіру, «Исмаилов и К» ЖШС (Өскемен) балықты қайта өндеу бойынша жаңа өндірістер пайдалануға енгізілді.

Күдерлі мәселелер:

·         Негізгі өндіріс қорының моралды және физикалық ескіргеннің жоғары деңгейі;

·         Өндіріс процесті орындауды автоматизациялау және механикаландыру деңгейінің төмендігі;

·         Осы заманғы құрал-жабдықтармен жабдықтаудың төмендігі сапалы, халықаралық талаптарға сәйкес келетін өнім шығаруға мүмкіндік бермейді;

·         Шет елде шағарылатын технологиялық құрал-жабдықтардың жоғары бағасы;

·         Айналым қаражатының және инвестициялардың жетіспеушілігі;

·         Екінші деңгейдегі банктер кредиттары бойынша  жоғары сыйақы ставкалары;                                                                                                                         

·         Мемлекеттік қолдау көлемінің жеткіліксіздігі. Республикалық бюджет есебінен бөлінген құрал-жабдықтар лизингін кредиттеу бойынша бірде бір кәсіпорын қаржыландырылмаған. Құрал-жабдықтар лизингінің шарттары өте қүрделі. Алғашқы жарнасы құрал-жабдықтарды жеткізіп беру мерзімінен асып түсіп, өндіріс жайына және жер учаскесіне қосымша кепілдікті, негізігі қарыздың жылдық төлем сомасын, барлық қауіптар мен жабдықтарды сақтандыруды талап етуі. Осының бәрі әлі іске қосылмаған өндірістің өндіріс шығындарына жатады және соған байланысты бәсекеге қабілетті өнімді шығаруға мүмкіндік бермейді.

Шаралар:

·        Тамақ және қайта өндеу өнеркәсібінің өндіріс әлеуеті келесі пунктер арқылы дамуы:

Жоғары өнімді технологиялық құрал-жабдықтар лизингісінің рыногын кеңейту және облыстың тамақ және қайта өндеу өнеркәсіп салаларының өндіріс әлеуетіне инвестицияларды ұлғайту;

                   Істеп тұрған өндірісті қайта құру және техникалық қайта жабдықтау;

                        Тамақ және қайта өндеу өнеркәсібінің дамуын кредиттеуге бөлінетін бюджет қаражатын ұлғайту.

6 кесте. Тамақ және қайта өндеу өнеркәсібінің тауар өнімінің өндіріс көлемі

 (қолданылудағы баға млн.теңге)

Тамақ және қайта өндеу өнеркәсібі бойынша тауар өнімінің өндіріс көлемінің  белгілеп қойылған серпінді өсу үрдісі сақталады. Ауыл шаруашылық өнімдерін қайта өндеудегі өнеркәсіп ондірісінің нақты көлем индексі 2006 жылдың тиісті кезеніне 107,40 % құрайды. Сонымен бірге ет 106,7 %, балық 108,2 %, жеміс көкөніс 125,0%, май 105,5%, сүт 107,1%, ұн тарту 105,8%, құрама жем 108,7%, сусындар және басқа да тамақ өнеркәсіптерінде. Тамақ өнімдерінің  негізгі топтарының өндірісі қайта өндеу көлемінің өсуі, өндірістік қуаттарының жүктелуі, шикізат өндеуінің түбегейлігі, қалдықсыз және  қор сақтаушы техлогияларға көшуі есебінен дамиды.

                                                                                                                                                                                                                           

 7 кесте.  Тамақ және қайта өндеу өнеркәсіп кәсіпорындары өндіретін негізгі өнім өндірісі

 (тонна)

 

 

8 кесте. Техникалық қайта жабдықтау және а/ш өнімін түбегейлі қайта өндеу бойынша жаңа өндірістерді ұйымдастыру

                                                                                                                                                                 (бірлік саны)

 

·              Салалардың импорт алмастыру бағытындағы дамуы:

Импорт алмастыру бағытындағы тамақ және қайта өндеу өнеркәсібі салаларының дамуының басымдылықтары болады:

Алғашқы өндеу және түбегейлі қайта өндеу бойынша, сыртқы және ішкі рыноктарды қамтуға және жоғары импорт үлесі бар тамақ өнімінің ассортиментін көбейтуге бағытталған жаңа өндірістер ұйымдастыру, олар:

- дайын тамақ өнімдері және тамақ өнеркәсібі үшін дән негізінде шикізат пен шалаөнімдер: дәндерден жасалған құрғақ таңертенгі ас тағамы, тамақ өнеркәсібі үшін соя өнімдерінің өндірісін дамыту. 

- картоп, жеміс пен көкөніс өндеуінің өнімдері:жергілікті шикізаттардан  жеміс-көкөніс консервілер, көкөніс және жеміс шырындары, ұзақ уақыт сақталатын сақталатын езбелер, тұздықтар, кетчуптер өндірісі. 

- ет және сүт өнеркәсібінде: қосымша өнімдерден ет консервілері, ет шұжықтық өнімдері, ұлттық ет жеңсік тағамдар; қандық және эндокриндық шикізаттар негізінде дәрі-дәрмек өндірісі; консервіленген сүт өнімдері- қоюлатылған сүт, үстемеленген сүт; сары ірімшік, қымыс.    

- балық өнеркәсібінде: балық консервілер, прессервілер өндіру; флотты дамыту;         

- алкогольді сусындар өндірісінде : отандық шикізат негізінде алғашқы шарап ашыту;     

 

 

9 кесте. Техникалық қайта жабдықтау және а/ш өнімін алғашқы өндеу бойынша жаңа өндірістерді ұйымдастыру

 (бірлік саны)

	Атауы	2005 ж.	2006 ж.	2007ж.	2008 ж.	2009 ж.	2010 ж.
	Сүтті дайындау және суыту бойынша цехы	2	3	3	3	3	3
	Еттің барлық түрлерін дайындау, мал сою, мұздату бойынша цехы	1	2	2	2	2	2
	Көкөніс, картоп, дайындау бойынша цехтары	1	2	2	2	2	2
	Тері, жүн дайындау бойынша цехы	1	2	2	2	2	2
	Жиыны:	5	9	9	9	9	9

 

Тамақ және қайта өндеу өнеркәсібімен ет, сүт, жеміс-көкөніс, балық, дәнді қайта өндеу, экспортқа бейімді өнімдерді дамыту басымды бағыт болып табылады.

Кәсіпорындардың саны жаңа өндірістерді, ауыл шаруашылық өнімдерін алғашқы өндеу бойынша орта және ірі кәсіпорындарды енгізу арқылы жүзеге асырылады.

 

10 кесте. Облыстағы жұмыс істеп тұрған тамақ және қайта өндеу кәсіпорындарының  саны.

 

Тері өнеркәсібі 5 1 3500 36 5 1 3500 45 Жүнді өндеу және қайта өндеу өнеркәсібі 5 4 20000 15 5 4 20000 20 Жеміс-көкөніс 2 - 8000 52 8 2 25000 60 Тамақдәмдік  өнеркәсібі  1 - 5 18 2 1 8 40 Барлығы 1189 124     1192 128

 

 

 

 

Өнеркәсіптік жолымен өндірілген шикізаттің үлес салмағы ауыл шаруашылық өндірісінің жалпы көлемінде қайта өндіріліп жүрген шикізаттың барлық түрлері бойынша өсіп,  ет -8,1%, сүт -10,1%, күнбағыс - 89,8%; дәнді дақылдар бойынша 43,2% құрайды.

 11 кесте. ШҚО халқының жан басына шаққандағы негізгі азық-түлік тауарларын өнеркәсіп өндіру

                                                                                                                                                                                                           (килограмм)

 

Шаруа қожалықтары мен үй шаруашылықтары қажетті сапа параметріне сәйкес ауыл шаруашылық тауарлы шикізат өндірісін қамтамасыз ете алмайды, соның нәтижесінде отандық  ауыл шаруашылық шикізатын өнеркәсіптік өндіру үлес салмағы төмен қалуда, ет өнеркәсібі кәсіпорындарының көбі шикізатты шетелден сатып алады.

12 кесте. Ауыл шаруашылық өнімінің жалпы өндірісінде  өнеркәсіп өндіру үлес салмағы

 

 

 

Кәсіпорындарында тез бұзылатын ауыл шаруашылық шикізаттарын жинау, тасымалдау және сақтау үшін дайындау техникаларының жоқтығы және жаппай өндіріс кезіндегі шикізатты сатып алуға және дайындауға айналым қаражаттарының шектеулігі көбінесе өнеркәсіптік қайта өндеуді өткен өнім көлемінің өсуін тежейтеді.

 

5.1.2. АӨК саласында ғылыми негізделген агротехнологияларды сақтау

 

Өсімдік шаруашылығында

         Егістікті игеру талдауы көрсеткендей 2000 жылдан бастап егіс алқаптары 367,3 мың гектарға көбейіп, 2005 жылы  1176,8 мың гектар құрайды. Сонымен қатар дәнді және мал азығы дақылдары мен күнбағыстар егіс алқабының  жыл сайын өсуі байқалады (17- сурет). Егістіктің құнарлығын жоғарылату мақсатында сүрі жер танапын және көпжылдық шөптерінің  егіс ақаптары көбейді.

 

13 кесте. 1997 мен 2005 жылдар аралығында облыстың егіс алқаптарын пайдалану

(мың гектар)

 

Ауыл шаруашылық дақылдардың егіс алқаптары құрамы қазіргі уақытта 1017,5 мың гектар құрайды. Олардың талдауы, 1997 жылғы көрсеткіштеріне дәнді дақылдар, картоп, жеміс және бақша дақылдарының егістік пайызының тұрақтылығын көрсетеді (17 сурет).

Сонымен қатар егіс айналымына қарсы ғылыммен ұсынып берілген  12 %-ға қарағанда  майлы дақылдар ( 1997 жылы 12,5%-нан 2005 жылы 26,2 %-ға дейін) егіс алқабының пайызы екі есе өсіп,  жем шөптік  дақылдардың егіс алқаптары 1,8 есе азайды. 

 

  

Рис.17.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2005 жылы егістік құрамындағы сүрі жер үлесі 13,5 % құрады, 2001 жылға қарағанда 5,38 % көбейді (18- сурет.)

 

 

 

18 сурет

 

Өсімдік шаруашылығы өнімінің негізгі түрлерінің  өндіріс  динамикасы.

Соңғы төрт жылда дәнді дақылдар өндірісін талдау оның тұрақсыздығын көрсетеді. 2001 жылы 730,2 мың тонна құраса, 2002 жылы 932,1 мың тонаға өсіп,2003 жылы 614,7 мың тонаға төмендеді. 2004 жылы дәнді өндіру көлемі 672,4 мың тона құрады, ол 2003 жылдың денгейінен 57,7 мың тона жоғары. Дәнді өндіруінің тұрақсыздылығына қарамастан  облыс халқының нан және нан өнімдерге деген қажеттерін  жыл сайын өздерінің өндіріс есебінен 100 % өтейді.

Егіс алқабының ұлғаюы арқасында жыл сайынғы өсу үрдісі бар күнбағыс май дақылдарының өндірісі халықтың өсімдік майына деген қажеттері толық өтей алады. Сонғы жылдары жеміс және картоп өндірісі тұрақталып, бұл өнімге деген қажеттерін толық қамтамасыз етеді. 

 

 

14 кесте. 2001-2004 жылдарда өсімдік шаруашылығы өнімдерінің негізгі түрлерінің өндіру көлемі.

(мың тонн)

Күрделі мәселелер:

·              өнім өндіру үшін айналым құралдарының құнының жоғарылығы ( тұқым, ЖЖМ, қосалқы бөлшектер);

·              ауыспалы егістерді сақтамау және ауыл шаруашылық дақылдарын өндеуінің аймақты технологияларын бұзу;

·              топырақ құнарының азаюы және минералды тынайтқыштарды пайдаланудың төмендеуі;

·              арамшөптермен күресу жұмыстарының жеткіліксіз көлемі;

·              жаңа бейімделген сұрыптар мен будандарды енгізудің төмен қарқыны;

·              ылғал қорсақтағыш ресурстарды сақтау технологияларды енгізудің азғантай көлемі;

·              егіс алқаптарында күнбағыс үлес салмағы ұтымсыз түрде өсуде;

·              жем азақтақ дақалдарының егіс көлемдерінің қысқаруы;

·              суармалы жерлердің төмен және ұтымсыз пайдалану.

Шаралар:

·              ауыл шаруашылық дақылдарын өсірудегі ресурстарды сақтау технологияларды қолдау алқаптарын ұлғайту;

·              минералды тынайтқыштарды, өсімдіктерді қорғау дәрілерін пайдалану көлемін ұлғайту;

·              күнбағыс егіс алқаптарын оңтайландыру;

·              минералды тынайтқыштарды бюджеттік субсидиялау көлемін өсіру;

·              топырақ құнарлығын сақтау және көтеру және жемазықтық базасын дамыту мақсатында, көпжылдық шөптер мен дәндібұршақ дақылдарының егістерін кеңейту;

·              ғылыми негізделген арготехнологиялар мен ауыспалы егісті игеру және енгізу;

·              топыраққа нәрлі заттар түсуінің барлық көздерін кең пайдалану, сүрі жерінің  барлық түрлерін өндіріске енгізу; 

·              «Тұқым шаруашылығы туралы» және «Өсімдік шаруашылығындағы міндетті қауіпсіздендіру туралы» заңдары талаптарының орындалуы; 

·              сүрі жер алқабын  19-20 пайызға жеткізу;

·              дәнді дақылдар мен басқа дақылдардың жоғары өнімді, аудандасты сұрыптарын өндіріске енгізу;

·              облыстың барлық аудандарын қамту арқылы, тұқым шаруашылықтарын аттестациялау бойынша жұмысын жалғастыру. 2010 жылына шаруашылықтардың санын 27 жеткізу;

·              Ұтымсыз және сортты емес ауыл шаруашылық дақылдарын себуіне тыйым салу;

·               Жемазықтың базасын жасау өнімділігі төмен егістен жемазық дайындайтын жерлерге аудару және злак және бұршақтұқымдас шөптермен қанықтыру, табиғи жемазықтық жерлерді түбегейлі жақсартудың есебінен;

·              Өскемен және Семей қалаларындағы жабық топырақты жемістерді өсіру бойынша жылыжай шаруашылықтарын ретке келтіру.

Күтілетін нәтижелер:

·              топырақ құнарлығын көтеру;

·              ғылыми негізделген ауыспалы егісті және ауыл шаруашылық дақылдарын өндеуінің аймақты технологияларын игеру;

·              өсімдік өнімінің өнімділігін және жалпы өнімін көтеру;

Белгіленген шаралар нәтижесінде 2010 жылға өсімдік шаруашылығында жалпы дәнді өндіруі 812,0 мың тонна құрайды, ол облыс халқының  нан және нан өнімдеріне мұқтаждарын 100 пайызға және 53 пайызға концентрацияланған жемазыққа  қамтамасыз етеді. егіс алқаптарын оңтайландыруына байланысты күнбағыс майлы дақылдар өндіруі 2004 жылдың денгейінде тұрақтанып, бұл өнімге деген қажеттерін толық қамтамасыз етеді. 

 

 

15 кесте. 2005-2010 жылдарға егістік алқаптары және өсімдік шаруашылық өнімдерінің жалпы өнім жинау

 

 

Минералды тынайтқыштарды қолдану және  топырақ құнарлығы мониторингі.

      Республикада шығаратын  минералды тынатқыштардың  түрлерінің шектеуіне және минералды тынайтқыштардың  ұйымдаспаған импорттық жеткізуге, құнының жоғарылығына  байланысты минералды тынайтқыштарды енгізуі төменгі дәрежеде. Субсидиялы бағамен  берілетін  минералды тынатқыштардың жеткіліксіз саны. 

2003 жылдан бастап облыста топырақ құнарлығы мониторингі басталды. 2003-2005  жылдары 22,0 млн. теңге сомасына 397.43 мың га алқабында топырақтар тексерілді. Талдау барысында егінді жерлерінің  4 пайызында қана жоғары қара шірік мөлшері бар (ҚР бойынша 4,7%), ал  егістіктің  70 пайызы қара шірігі төмен және өте төмен (19 сурет).  1992 -1999  жылдары облыста минералды тынайтқыштар қолданылмаған.  2000  жылдан облыстың ауыл шаруашылық ұйымдары субсидияланған минералды тынайтқыштарын біртіндеп сатып алуды және қолдануды бастады.

Мысалы 2000  жылы облыс бойынша  64  тонна, ал 2001 жылы 1005  тонна,  2002  жылы 340  тонна, 2003 жылы  64 тонна, 2004 жылы 1394 тонна, 2005  жылы  300,0  тонна алынып қолданды.  

 

19 сурет

Күрделі мәселелер:

·              минералды тынайтқыштарды қолдану көлемі азаюы ауыл шаруашылығы дақылдарының әсіресе бидайдың (дән маңызының мөлшері төмен) түсімділігі мен сапасы төмендеді;

·              минералды тынайтқыштардың субсидияланған ассортименті мен саны  аграрлық сектордың қажетін қамтамасыз етпейді; 

·              тынайтқыштар бағасының қазіргі жағдайында оларды қолдану ауылдағы тауар өндірушілердің шығындарын ақтай алмайды, яғни рентабельді емес;

·              минералды тынайтқыштар енгізетін арнаулы техника жоқ;

·              облыста жерлер құнарлығының мониторингін үнемі жүргізіп отыратын агрохимиялық қызмет құрылмаған;

·              агрохимик мамандарының дефициты.

Шаралар:

·              ауыл шаруашылығы тауарларын өндірушілерімен минералдық тынайтқыштарды сатып алуына субсидия беру;

·              минералдық тынайтқыштарды қолдану көлемін облыс бойынша 2006 ж. - 1,1;   2007 ж. – 1,57;   2008 ж. – 1,85;    2009 ж. – 1,9;  2010 ж.  - 2,1 мың тоннаға жеткізу;          

·              минералдық тынайтқыштар енгізетін арнаулы техника өндірісін қалпына келтіру үшін қаржы лизинг тетігін қолдану арқылы жағдай жасау;

·              Республика оқу орындарында агрохимик мамандарын даярлау;   

·              жерді агрохимиялық зерттеу жүргізу:        

 2006 ж. -   160,0 мың га;  2007 ж. -  165,0 мың га;  2008 ж. - 170,0 мың га;   2009 ж. - 175,0 мың га;  2010 ж. - 180,0 мың га

 Күтілетін нәтижелер:

·        топырақ құнарлығын көтеру;

·        ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін және сапасын көтеру;

·        қолайлы фитосанитариялық ахуалды қамтамасыз ету.

 

Тұқым шаруашылығы

     «Тұқым шаруашылығы туралы» Қазақстан Республикасының Заңын қабылдау және Аграрлық азық-түлік бағдарламасын жүзеге асыруы, 2003 жылдан бастап бірегей және элиталық тұқымдарды өндіруге субсидия беруді, барлық тұқымдардың  егілетін сапалар сараптамасын және сорт  сынауды қамсыздандыруға мүмкіндік берді.

Мақсатты саясаттың нәтижесінде облыста тұқым шаруашылығын дамытуында жағымды өзгерістер байқалды:

     1) өнеркәсіп тұқым шаруашылығында үш деңгей  құрылды– сорттар түпнұсқасы- 2 шаруашылық, элиталық тұқым шаруашылықтары-4, тұқым шаруашылықтары – репродукторлар-16;

2) сапалы тұқымның үлесі  2003 жылғы 64% дан 2005 жылы 88,4% дейін көбейді, сонымен 1-2 топтағы себілген тұқымның үлесі 31,6%- дан  49,6 % өсті, жалпы репродукция тұқымдарын қолдану үлесі 49% дан 26 %-ға төмендеді

 20 сурет

3) сорт алмастыру және сорт жаңарту мақсатында элиталық тұқымдарының өндіріс және сату көлемі тұрақтандырылды;

4) 2001 жылдан бастап ауыл шаруашылық тауар өндірушілерін кредиттеуге сорт жаңарту мақсатында облыстық бюджет есебінен  жыл сайын 30–40 млн теңге бөлінеді.

 

16 кесте. Элиталық тұқым шаруашылықтармен ауыл шаруашылық дақылдар элиталық тұқымдарының сатылуы

                                                                                                                                                                                                             (тонна)

 

            ауыл шаруашылық тауар өндірушілерінің элиталық тұқымдарға деген қажеттерін толық қамтамасыз етеді.

             Күрдерлі мәселелер :

·        элиталық-тұқым және тұқым шаруашылықтарында тұқым тазартқыш техниканың тозығы жетуі;

·        мемлекеттік сынаққа келіп түсетін ауыл шаруашылығы дақылдары сорттары көлемінің азаюы;

·        жекелеген көкөніс дақылдарының дербес тұқымдарының болмауы;

·        тұқымдарды жаппай көбейтетін тұқым шаруашылықтары желілерінің болмауы .

      Шаралар:

·        бірегей тұқымдар өндірушілерінің санын үш данаға көбейту, 1-3 репродукциядағы тұқым өндірушілерін 27 жеткізу;

·        өсіп-өнуі жоғары тұқымдарды жаппай көбейтетін  тұқым шаруашылықтары жүйесін қалпына келтіру жөнінде жағдай жасау;

·        жеміс дақылдар өсіретін көшеттіктерді қалпына келтіру;

·        дәнді, майлы, картоп, біржылдық және көпжылдық шөптерінің бірегей және элиталық тұқымдарын және бірінші репродукциядағы өсіп-өнуі жоғары дақылдарын өндіруді мемлекеттік қолдау ;

·        ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілердегі тұқымның сапасына уақтылы және білікті сараптама жүргізу, сапа бойынша олардың қолданыстағы МЕМСТ сәйкестігін анықтау;

·        шетелдерден келетін сорттарды қоса алғанда, сорт сынағына келіп түсетін өсімдіктер сорттарының түр-түрін ұлғайту.

 

Күтілетін нәтижелер:

• элиталық тұқымдар құнын 40 %-ға дейін арзандату есебінен оларға тұқым шаруашылықтардың кол жеткізуі;
•  элиталық тұқымның қажетті мөлшерін өндіруді қамтамасыз ететін көлемде бірегей тұқымдар өндірісін қамтамасыз ету;
•  ауылдағы тауар өндірушілердің сорт ауыстыру мен сорт жаңартуды жүргізу үшін 1-3 репродукциядағы элиталық тұқымдармен толық көлемінде қамтамасыз ету;
• өсімдіктердің тектік қорын сақтау мақсатында аттестатталған элиталық тұқым шаруашылықтарының қаржылық жағдайын жақсарту;
• картоптың, біржылдық және көпжылдық шөптердің тұқым шаруашылықтарын қалпына келтіру;
• сүрыпталған, өсіп-өнуі жоғары тұқымдарды тұқымдық астықтың мемлекеттік ресурстарына дайындау;
• ауыл шаруашылығы дақылдары сорттарының неғұрлым өнімді және сапасы бойынша бағалы сорттарын анықтау нәтижесінде өсімдік шаруашылығы өнімінің түсімділігін, сапасын және жалпы түсімін арттыру.

 

         Су шаруашылығы саласын дамыту

 Облыста  880-ге жуық  су шаруашылық маңызы бар  ашық су  көздері  көлдете суармалауды қалыптастыратын, 356,2 млн.м3 су сиымдылығы бар  45 су қоймасы салынды.

         Шығыс Қазақстан облысында  219,1 суармалы  жердің  97,3 мың га шаруашылық субъектілерінде  бекітілген, қалған жер учаскесі қор болып қалады.

         Облыс бойынша суармалы жердің  шамамен  60-65 мың га 25-30% суарылады. Суармалы жерлер ұсақ бөлшектерге бөлініп  негізгі су көзімен  жөндеу жұмыстарының  жоқтығынан байланыс үзілген.

         2001 жылдан бастап  2005 жылға дейін  бар су қоймаларын  жер суару жұмыстарына  қолдану шараларына республикалық  бюджеттен  88,8  млн. теңге бөлініп игерілген.

         Кендірлік  магистраль  арнасында суармалы  жерді қайта  жаңғырту,  Зайсан ауданында  магистраль арнасының  оң бұтағында 75 млн. теңгеге,  Үйдене  магистарль  арнасының  сол жағына 67 млн. теңгеге жұмыстары жүргізілді.

         2004 жылы Шар су қоймасында сметалық бағамен  86,3 млн. теңге қайта жаңғырту жұмыстары басталып, 25 млн. теңге игерілген, жұмысты аяқтау 2006 жылға жоспарланып отыр.

         Семей қаласында «Агрофирма Приречное» ЖШС 1574 га  жер ауданында 454,6 млн. теңге, Күршім ауданында  АТКС «Сары-Өлең» 3217 га, 1400,6 млн. теңге бағасында 2001-2003 жж. Суармалы  жерде  инженерлі дайындық  жұмыстарын қайта құру  және  дамыту  халықаралық  банк есебімен  жүргізілді.

         Биылғы жылы ТЭН өзірлеу келесі объектілерде «Зайсан ауданы Кендірлік өзенінде бөгеуді қайта құру», «Жарма ауданы Шар  су қоймасын қайта жаңғырту»; «Аягөз ауданы Аягөз өзенінде МК «Канат» бөгеу гидробұрышын қайта жаңғырту» жөндеу жұмыстары жүргізіліп келесі жылға  жаспарланды.

         2005 жылға дейін  гидрообъектілерді қайта жаңғырту мен жөндеу  әзірлемелерінің сметалық  жоба құжаты талап бойынша технико-экономикалық  негізделген  әзірлемелерге  28,8 млн. теңге қажет. Су шаруашылық объектілерінде  толық көлемде емес, баяу түрде  қайта құру жөндеу  жұмыстарын жүргізу салдарынан  техникалық жағдайы  төмен.

         80-85% - ішкі шаруашылық  арнасында  қолдануға жарамайды.

Иригациялық  құрылымдарының әдбен тозғанынан  ЖСҚ суару жүйесі  0,3-0,5 құрайды. Суаратын судың  тиімді пайдаланатынына  өнімнің өзіндік  өсу бағасына  мүмкіндік беріп  шығындардың өсуіне  әкеліп соғады да бұның  соңы  бәсекелестікті төмендетеді.

         Ұсақ  шаруашылықтар  апат  жағдайында немесе  иесіз қалуда.

 Ұржар және Тарбағатай аудандарында  екі өнеркәсіптік  қолдану  учаскілерімен  басты мекеме Шығыссушаруашылығы су шаруашылық құрылымдарын қолдануға бағытталған  шаралар  жүргізілу қамтылмаған. Қолдауға бағытталған  шаралары және  құрылыс жөндеу  жұмыстарының   игеруде жоқ  екі учаскіні де  атап айтуға болады. (Зайсан, Ақжар). Онда бар техника әбден тозған, жұмысқа жарамсыз.

 

Мәселелер:

Ø Иррагациялы құрылымдардың тозуы;

Ø Жөндеу және қайта қалпына келтіру  жұмыстарын  қажетті деңгейде  қаржыланбауы;

Ø Гидроқұрылымдарды  жөндеуге  ТЭН не ЖСҚ болмауы;

Ø Жөндеу жұмыстарын жүргізуге  өндіріс орындарының  техника мен  толық жабдықталмауы.

 

Шаралар:

Ø Гидроқұрылымдардың  қайта қалпына келтіру жұмыстарына  объектілердегі  ТЭН  қолда бар ЖСҚ – ды  әзірлеу;

Ø Су шаруашылығындағы объектілердің  және  құрылымдарын  эксплуатациясы;

Ø Сенімділігін және  мықтылығын қадағалау;

Ø Әлі қолданбаған  суарылатын  жерлерді  ауылшаруашылық  айналымын қолдану;

Ø Суды есепке алуды  ұйымдастыру, суды тиімді  пайдаланудың  шараларын өткізу;

Ø Суарылатын жерлерде  суды қолданатын  ауылдық  кооперативтерді құру;

Ø Шаруашылық жүйе ішінде  орнасақан  объектілермен  құрылымдарды  қаржымен қамтамасыз ету деңгейін әсіресе  техникалық  талапта көрсетілген  жөндеу және  қайта қалпына  келтіру жұмыстарын толықтай және  уақтылы жүргізу үшін  жергілікті бюджеттің қаражатын есепке алу;

Ø 2006-2010 жылдарға арналған  негізгі  инвестициялық  проектілердің  тізіміне сай  республикалық  жеке меншілігіндегі су шаруашылық құрылымдарын қайта құруға арнап, республика  су шаруашылығының  құрылымдарына қайта құруға республика бюджеттен қаражат бөлінуі үшін  қажет шаралар  жасау;

Ø Жоспарлы сметасы жасалынған  ТЭН  объектісіндегі  қайта құру жұмыстарына  қажетті  қаражат іздеп табу;

Ø Жөндеу – құрысы  техникаларын  жаңалап және  толықтырып отыру үшін  мемлекеттік бюджеттен әр жыл сайын  100 млн. теңгеге  дейін  қаражат  бөлінуіне  шаралар жасау;

Ø Суаратын судың  жеткізілуіне  бөлінетін  шығындардың  бір бөлігінен субсидиялау жолымен  ауыл шаруашылығында  суды қолдану жұмыстарын демейтін  мемлекеттік шараны  толығымен қолдану.

                 

Мал шаруашылығында

         Сонғы жылдары облыста шаруашылыктын барлық категорияларында малдар мен құстардың өсуі байқалды. Бірақта  1995 жылғы деңгейге жеткен жоқ. 

Сүт және ет шаруашылығы, қой шаруашылығы, марал шаруашылығы- мал шаруашылығының  басымды салалары болып табылады .

 

17 кесте. Ауыл  шаруашылығы малдары мен құстарының мал басы (шаруашылықтардың барлық категорияларында)

                                                                                                                                                         (жылдың соңына, мың бас)

 

Асыл тұкымды өсімінің жоғарлауы байқалды. 2002 жылмен салыстырғанда асыл тұкымды сүт беретін малдың саны 17 % өсіп, қой шаруашылығында 3 есе, жылқы шаруашылыгында -20 % , маралдар - 15,6 %.

Бірақ асыл туқымды малдардың саны өсседе, олардың салмағы сол қалпында азайып : ІҚМ бойынша 3,7 %-ды құрайды, қойлар – 2,7 %, жылқылар – 0,4 %, шошқалар – 0,4 %.

 

 

 

 

 18 кесте. Барлық шаруашылық санаттарында жалпы мал санына асыл тұқымды бастың жалпы үлесі

 

 

Құнды генофондты сақтау және дамыту, мал шаруашылығын асылдандыру бағытында атқаратың жұмыстар:

-         малды асылдандыру сапасын бағалау жыл сайың откізіледі;

-         асылтұқым мал  шаруашылықтар санын қөбейтуге мақсатты түрде жұмыстар жүргізіледі;

-         асыл тұқым шаруашылыктарын мемлекеттік субсидиялау үшін берілген квота жылдан жылға орындалуда;

-         төрт шаруашылықтарда эмбриондардың трасплантациясы жүргізілуде;

Мал шаруашылығындағы тұкымды базасы 36 асыл тұкымды ауыл  шаруашылық құрылымдарымен, соның ішінде 5 асыл тұқымды зауыттар және 31 асыл тұқымды шаруашылыктар мен ұсынылды.

 

                                                                     19 кесте. Тұқымды шаруышылықтардың саны

 

Соңғы 3 жвлдарда облыста 13 асыл тұқымды шаруашылықтар, соның ішінде асыл тұқымды малды сатып алу негізінде 2 шаруашылық  құрылған.

Малды асылындаруды жақсарту үшін 90 ауыл мен кенттерде ІҚМ қолдан ұрықтандыру бекеттері  ұйымдастырылды. 2 дистрибьютерліқ орталықтарында жылына 76 мың өгіз аталығының ұрығы сапасы жағынан тексеріліп іске асырылуда.

Асыл тұқымды сүтті мал өсірумен 2 зауыт және 10 шаруашылық айналысады, соның ішінде 7 шаруашылық сары ала тұқымды малды өсірумен және 4-і қара ала тұқымды мал өсірумен (Шемоноиха ауданы 2 тұқымды малдың түрімен бірдей айналысады «Белокаменское» ш/қ). Олар 1,6 мың бас асыл тұқымды тайыншаны өсіруге алды. Семментальды тұқымды сүтті табынның саны 2005 жылдың 1 тамызынан 13669 басты құрайды. Олардың 4876 аналық, қара-ала тұқымды-6042 бас, аналығы 2390 бас.

Ірі қараның негізгі етті тұқымы болып облыста қазақ ақ бастысы ірі қарасы болып табылады. Осы тұқымның негізгі табынын 8576 бас ірі қарақұрайды, оның 3207 –сі аналығы. Сондай-ақ қара-ала тұқымы да кең тараған, онымен 4 шаруашылық айналысады, асыл тұқымның саны 6042 баст құрайды, соның ішінде 2390 басы аналығы.

Қой шаруашылығында қазақтың май құйрығы, қатты жүнді тұқым басым (бір табында 39976 бас, соның ішінде 21331 басы аналығы), қазақтың май құйрықты, қатты жүнді 9276 бас, соның ішінде 4953 бас аналығы.

Екі асыл тұқымды шаруашылықтар «ірі ақ» тұқымды шошқа өсірумен айналысады, онда аналығы 500 басты құрайды.

Асыл тұқымды жылқы «таза қанды жүрісті» тұқым 60 бас (20 бие байталдар), қазақ типті «Джабе»- 500 бас (180 бие байталдар) құрайды.

Мал шаруашылығының ерекше саласы- бұғы мен марал шаруашылығын  дамыту үшін облыста  6780 басты (6291 аналық) 4 асыл тұқымды шаруашылықтар құрылды.

Құс пен мал басы санының өсуіне байланысты өнімін көбейтуге арнайы шаралар жүргізіледі. 1998 жалға қарағанда 1 фуражды сиырдан сүт алу 20,7 пайызға, бір қойдан жүн қырқу 17 пайызға, жұмыртқа 17 пайызға  ұлғайыды, малдың төлі де өсті: бұзау-11,8%, қозы 6,6 %, торай 13,2%, құлын 14,5 %.

Бұл мал шаруашылығының негізгі өнімдерінің көлемін ұлғаюына әкелді.

 

20 кесте. Мал шаруашылығы өнімі

                                                                                                                                                      (мың тонна)

 

Күрделі мәселелер:

·              Малдың 90 %-зы жеке және ұсақ шаруашылық иелерінде орналасқаны, етті өндеуді, қайта өндеуді және дайындауды қыйындатады.

·              Өнімділігі төмен және қарабайыр мал саны бүкіл табының 90 пайызынан асады, ал асыл тұқымдардын тірі үлес салмағы: ірі қара мал – 3,8 пайыз, қой – 2,7 пайыз, жылқы – 0,4 пайыз, шошқа – 0,4  пайызды құрайды.

·                Мал азығы базасының дамуы жеткіліксіздігінен көптеген аудандарда қысқы тұрақты кезінде 1,5-2 есе қажеттіліктен төмен  7-10 ц. жембірлігі  бөлінеді.

·                Шабындық және жайылым жерлерде мақсатты түрде түптілікті жақсартулар жүргізілмеген, жаз айларында биік таудағы жайылымдарды жеткіліксіз пайдалануы.

         Шаралар:

·              Мал тұқымын асылдандыру мен оның өнімділік сапасын арттыру бағытында мақсатты селекциялық-асылдандыру жұмастарын жолға қою, оның ішінде шетелдік генофондты пайдалану арқылы. Қосымша 10 асыл тұқымды мал шаруашылықтарың құру;

·              ІҚМ қолдан ұрықтандыру бекеттерін құру.

 

21 кесте. 2006-2010 жылдары ІҚМ қолдан ұрықтандыру бекеттерін құру (дана)

 

2004 нақты	2005ж. бағалау	болжам
		2006 ж.	2007 ж.	2008 ж.	2009 ж.	2010 ж.
80	90	96	102	108	114	120
соның ішінде қосымша құрылады
		6	6	6	6	6

 

·              Асыл тұқымды төлдерін сатуды  қөбейту.

 

 

 

22 кесте. 2006-2010 жылдары асыл тұқымды төлдерін сату.

                                                                                                                                                                (бас)

Мал түрі