1. ПАСПОРТ

 

 

Атауы	2006-2010 жылдарға арналған Шығыс Қазақстан облысының агроөнеркәсіп кешенінің тұрақты дамуының аймақтық бағдарламасы
Бағдарлама әзірлеуге негіз	« Қазақстан Республикасының агроөнеркәсіп кешенін тұрақты дамытудың  2006-2010 жылдарға арналған тұжырымдамасын іске асыру жөніндегі іс-шаралар жоспары туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2005 жылғы 30 маусымдмғы № 654 қаулысы
Негізгі әзірлеушісі	Шығыс Қазақстан облысының ауыл шаруашылық департаменті
Мақсаты	Аграрлық өндірісті индустриализациялау, АӨК қазіргі заманғы инфрақұрылымын дамыту, АӨК салаларының өнімділігі мен табыстылығының өсуі негізінде оның тұрақтылығын қамтамасыз ету.
Міндеттері	Агроөнеркәсіп кешені салаларын  индустриализациялау; Ауыл шаруашылық тауар өндірушілеріне кредит беру және қаржы қамтамасыздандыру жүйесін жетілдіру; Қызмет көрсететін инфрақұрылымын және қауіпсіздікті бағалау мен өнім сапасының жүйесін дамыту; Кластер бастамашылықтарын қалыптастыру және қолдау арқылы АӨК аймақтық бәсекелестік артықшылықтарын дамыту; Майда тауарлы шаруашылықтарды біріктірүге және ірі және орташа қәсіпорындарды ұйымдастыру үшін  жағдай жасау; Облыс халқын  азық-түлікпен қамтамасыз ету; Облыстық ауқымдағы АӨК салаларының дамуын реттеу механизмдерін жетілдіру және жүзеге асыру.
Қаржыландыру көздері	Республикалық және облыстық бюджеттердің қаражаты, бюджеттен тыс көздердің қаражаты, банктер мен басқа қаржы институттарының заем қаражаты, инвесторлардың тікелей инвестициялары,  АӨК кәсіпорының қаражаттары.
Бағдарламадан күтілетін түпкілікті нәтиже	Агроөнеркәсіп кешенінің барлық  салаларын  турақты дамуына қол жеткізу, бәсекеге қабілетті өнім шығару арқылы АӨК салаларының өнімділігі мен табыстарының өсуі,  ауыл тұрғындарының игілікті тұрмысын жақсарту.
Іске асыру мерзімі	2006-2010 жылдар

                           

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2. Кіріспе

 

         Облыс экономикасының басым бөлігін  негізгі саласы ауыл шаруашылығы болып табылатын агроөнеркәсіп кешені құрайды. Оның үлесіне облыс бойынша өндірілетін ішкі жалпы өнімнің   12 % жатады.

         Мамандандырылу бағыты және өндірілетін өнім көлемінің құны жағынан алып қарағанда облыстың ауыл шаруашылығы  мал шаруашылығы бағытында дамып отыр, сонымен қатар  жақсы дамыған өсімдік шаруашылығы да орын алған. Ауыл шаруашылығында өндірілетін  жалпы өнімінің 53,3 %  мал шаруашылығы өнімдері құрайды.

         Мал шаруашылығының негізгі ерекшеліктерінің бірі -   оның көп салалығы. Облыстың табиғи-климат жағдайлары мен шаруашылықтың даму жағдайларына байланысты онда сүтті және етті ірі қара мал өсіру, биязы және қылшық жүнді қой шаруашылығы, шошқа , жылқы құс, бұғы, мүйізді бұғы, ара, түйе және балық өсіру шаруашылықтары жақсы дамуда.  Бұғы, мүйізді бұғы өсіруден және бұғы мүйізі өнімдерін өндіруден облыс Республика бойынша монополист болып есептеледі.

         Мал шаруашылығы сияқты өсімдік шаруашылығы да облыстың ауыл шаруашылығы саласының негізгі шешуші саласы болып табылады, оның үлесіне жалпы ауыл шаруашылық өнімінің 46,7 % жатады.

         Өсімдік шаруашылығы саласы күздік қара бидай, бидай, жаздық бидай, арпа, сұлы, бұршақ және қарақұмық тәріздес дәнді  және бұршақты дәнді дақылдарды өсіру кең орын алған тәлімі жер жағдайында дамып отыр, ал астық өнімдерінің негізгі бөлігін оның 70 % құрайтын жаздық бидай құрайды.

         Аталған дақылдардан басқа  облыста негізгі бөлігін күнбағыс  майлы дақылы құрайтын майлы дақылдар өсіру кең етек жайған.  Облыста егіс алқабы және өнім көлемі жағынан  күнбағыс майлы дақылын өсіру Республика көлемінде алдыңғы орындардың бірін алады. Республика бойынша өндірілетін өнім көлемінің 75 % біздің облыста өндіріледі.

         Облыс тұрғындарын азық-түлікпен қамтамасыз етуде мақсатында картоп, көкөніс, бақша,  мал азығы үшін  сүрлемдік жүгері, дәнді және бұршақты көп жылдық шөптер қосалқы дақылдар ретінде өсіріледі.

         Жалпы алғанда облыстың ауыл шаруашылығы жүргізу 6 топырақ-климат аймағында іске асырылуда, сонымен бірге айта кетерлік жағдай бір әкімшілік ауданның аумағы кейде  2 немесе 4 аймақта орналасқан, бұл жағдай оның мамандандырылу бағытын айқындайды.

         Облыстың агроөнеркәсіп кешенінінің құрамына 1189, оның ішінде  ірісі -124  кәсіпорынды біріктіретін жақсы дамыған тамақ және өңдеуші өнеркәсіп өндірісі кіреді. Бұл саланың  2002-2004 жылдары өндірген  жылдық орташа тауарлы өнімінің көлемі 25 млрд. теңгеден асады, немесе облыстың өңдеу саласы өнімінің 17,4 % құрайды.

         Соңғы жылдары облыстың агроөнеркәсіп кешенінің дамуы біршама тұрақтанып келеді. Ауыл шаруашылық өнімдері мен оның өңдеуден түскен өнімдерінің көлемін арттыруда алға басушылық байқалуда. Шет елден әкелінетін азық-түлік деңгейі төмендеді, құрал-жабдықтармен және ауыл шаруашылық техникаларымен жабдықтау деңгейі арта түсуде.

         АӨК салаларынын тұрақтандыру бойынша  жүргізіліп жатқан шаралар ауыл шаруашылық өндірісін одан әрі дамытуға, оның тиімділігін арттыруға, облысты азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге әсер етті.

         Облыстың 2003-2005 жылдарға арналған аграрлық азық түлік бағдарламасындағы агроөнеркәсіп кешені жүйесінің тиімділігін арттыру және  бәсекеге қабілетті өнім шығару мәселелері бойынша қойылған мақсат негізінен орындалды.

         Жаңа озық технологиялар мен техникалық прогресті игеру  арқылы ауыл шаруашылық өндірісін диверсификациялауға бет бұрылды.

         АӨК-де еңбек өнімділігін арттыруға, оның салаларының  пайдалылығын арттыруға бағытталған агроөнеркәсіп кешенін одан әрі дамыту шаралары өндірісті модернизациялауды, қайта жарақтандыруды, оның инфрақұрылымдарын дамытуды және салалық кластерлерді қалыптастыруды қажет етеді.

         Аграрлық сектордың бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз ету  - оның аграрлық өндірісті индустрияландыру мен негізгі өнім түрлері бойынша АӨК өнімдерінің  тиімділігін арттыруға негізделген тұрақты дамыту болып табылады.

          Агроөнеркәсіп кешенінің неғұрлым  бәсекеге қабілетті салаларында кластерлік бастаманы қалыптастыру және оны жүзеге асыру -  агротехнологияның  деңгейін көтеруге және өндірілетін өнімнің сапасын арттыруға, қосымша құн мен агроөнеркәсіп кешенінің табыстылығын көбейтуге себепкер болатын тұрақты дамытудың негізін қалайды.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3. Агроөнеркәсіп кешенінің қазіргі жағдайы

 

         Облыстың агроөнеркәсіп кешені бойынша 13597 ауыл шаруашылық құрылымдары, тұрғындардың 328,2 мың жекеменшік  қосалқы шаруашылықтары мен саяжай учаскелері тіркелген. Өнеркәсіп потенциалы 1189 өңдеу саласының кәсіпорындары мен азық-түлік өндіретін шағын цехтардан тұрады.

         Облыста, әсіресе мал шаруашылығы саласында ұсақ тауарлы өндіріс дамыған. 2005 жылдың 1 шілдесіндегі есеп бойынша облыста аралас өндіріске мамандандырылған 436 ірі және орта шаруашылықтар есепке алынған, немесе бұл барлық тауарлы шаруашылықтардың 3,2 % құрайды.. Оларға бекітілген жер  көлемі облыстың  барлық ауыл шаруашылық жерлерінің 8,2 % құрайды. Бұл шаруашылықтар  барлық айдалатын жерлердің 61,3 % өңдейді, барлық ірі қара малының 64,2 %, қойдың 58,8 %, шошқаның 58,8%, жылқының 53.3% шоғырланған.

 

                                                

Сурет 1

                                                 

 

Ауыл шаруашылығының жалпы өнімінің көлемі 2004 жылдың  ағымдағы бағасымен есептегенде 69,9 млрд теңгені құрады, немесе республика бойынша өндірілетін ауыл шаруашылық өнімдерінің 10 % құрады, бұл 1997 жылғы өнім көлемімен салыстырғанда 218 % өскен, немесе өндіріс көлемінің өсуі есебінен 105 %, бағаның өсуі есебінен 113% өсті. (1-сурет).

         Сонымен қатар, 1 гектар егістік жерге  шаққанда ауыл шаруашылығының жалпы өнімі соңғы екі жылда азайып отыр, егер 2001 жылы (ең жоғарғы деңгей) бұл көрсеткіш 45 мың теңгені құраса, 2004 жылы – 39,7 мың теңге көлемінде болды (2-сурет).

 

	Сурет  2

 

 

 

 1 гектар жерге шаққанда ауыл шаруашылығының жалпы өнімі көрсеткішінің азайюы егістік  жерлердің құрамында парға қалдырылатын жерлердің көлемінің өсуіне және айналымға қосымша айдалмалы жерлерді енгізуге байланысты болып отыр.

         2004 жылы ауыл шаруашылық өндірісінің жалпы өнімінің үлесі облыс бойынша өндірілетін ішкі жалпы өнімнің 12 % құрады,  яғни бұл көрсеткіштің 1997 жылмен салыстырғанда 1,1 % азаюы  облыстағы өндіріс саласының жоғары қарыштап дамуының нәтижесі.  Сонымен қатар, аймақтық жалпы өнімнің ішіндегі оның үлесі соңғы 5 жылда 2,8 % артып отыр. (3-сурет). 

                                      

                                          

 

3 сурет

 

 

 

 

 

        Ауыл шаруашылығының жалпы өнімінің құрылымын талдауынан оның негізгі бағыты өсімдік шаруашылығы қатар дамыған  мал шаруашылығы екендігін байқауға болады. 2004 жылы мал шаруашылығының үлесі 53,3 %, өсімдік шаруашылығының үлесі – 46,7 % құрады (4-сурет).

                         

                                            

        

 

	Сурет 4

 

 

 

 

Облыстың ауыл шаруашылығының ерекшеліктері ретінде мал шаруашылығы өнімдерінің көп түрлерін өндіруде, сонымен қатар көкөніс, бақша, картоп өсіруде азаматтардың жеке қосалқы шаруашылықтарының үлес салмағы жоғары екендігін атауға болады. Олардың үлесіне барлық өндірілген сүттің 86,3 %, еттің – 78,7 %, жүннің – 75,6 %, картоптың – 91,2 %, көкөніс-бақша өнімдерінің 84,8 % келеді.  Сондықтан да, 2004 жылы  жалпы өндірілген ауыл шаруашылығының жалпы өнімінің 61 % - тұрғындардың жеке шаруашылықтарының үлесіне, 27.7 % -шаруа қожалықтарының үлесіне, 11.3 % - ауыл шаруашылық кәсіпорындарының үлесіне тиді. (5-сурет)

 

             

 

 

5-сурет

 

 

 

 

 

         Соңғы жылдары ауыл шаруашылық салаларының пайдалылығының  өсуі байқалуда.  Өсімдік шаруашылығы өнімдерінің рентабелдігі 7-ден 30 %, мал шаруашылығы өнімдерінің рентабелдігі 10-нан 25 %  аралығында болып отыр. (6-сурет).

                       

                             

 

6-сурет

 

        

 

 

 

Ауыл шаруашылық кәсіпорындарының қаржы жағдайы біршама жақсара түсті. 1997 жылмен салыстырғанда зиянмен жұмыс істейтін кәсіпорындардың үлес салмағы азайды: шаруа қожалықтары бойынша 40 тан 14  %, ауыл шаруашылық құрылымдары бойынша 73 тен 13% ( 7сурет, 8-сурет).

 

 

сурет 7                                                                                                сурет 8

 

        

 

 

 

 

 

 

АӨК тамақ жасау кәсіпорндары  мен өңдеуші салаларының өндірістік қуаттары ұлғайюда, техникалық қайта жарақтандыру жүргізілуде және шығарылатын өнім көлемі артуда.

         Аграрлық азық-түлік бағдарламаны жүзеге асыру кезеңінде (2003-2004 ж.ж) бұл салалардың өндірген тауарлық өнімі 2002 жылмен салыстырғанда 19,6 % артты (9-сурет), оның ішінде ет өнімдері  22,6 %, балық аулау 2,4 есеге, сүт өнімдерін шығару 24 %, ұн тарту кәсіпорындарында 2,2 есеге өсті.

 

                       

 

9-сурет

 

 

 

 

 

 

Сонымен қатар тамақ және қайта  өңдеу өнеркәсібі салаларының барлығы бірдей тұрақты жұмыс атқара алмады. 2002 жылмен салыстырғанда 2004 жылы ет өндіру, шұжық өнімдері және ұн шығару көлемі біршама азайған. (10-сурет, 11- сурет).

 

                                              

10-сурет                                                                      11-сурет

 

        

Ауыл шаруашылық өнімдерін өңдеудің көлемінің артуына қарамастан, өңдеуден өткен өнім көлемінің жалпы өндірілген өнімкөлеміндегі үлес салмағы әлі де болса төмен күйінде қалып отыр. 2004 жылы облыс кәсіпорындарында еттің 7 %, сүттің 8,6% , дәнді және дәнді бұршақты дақылдардың 21,1  %, балықтың 67 % , күнбағыстың 85,9  % өңделді.(12-сурет).

                       

                                                                                    

12-сурет

 

 

         2004 жылы тұтынуға жұмсалған 80,7 мың тонна еттің өнеркәсіптік өңдеуден өткені 6,3 мың тонна, 550,2 мың тонна сүттің – 61,7 мың тоннасы, 387 мың тонна астықтың – 142 мың тоннасы және 7,4 мың тонна балықтың – 5,5 мың тоннасы өңделді. (13-сурет).

 

 

 

 

 

 

 

13-сурет

         Облыстың ауыл шаруашылық тауар өндірушілерінің өндірген өнімінің, балық өнімдерінен басқа, жан басына шаққандағы көлемі тұтынудың ұлттық нормалары бойынша белгіленген қажеттіліктерді  толық қанағаттандырады. (14-сурет).

 

                        

 

14-сурет

 

 

Облыс тұрғындарының жергілікті ауыл шаруашылық тауар өндірушілердің өндірген өнімдерімен қамтамасыз етілуі: нан және нан өнімдері бойынша – 114,3%, күнбағыс майы – 252 %, сүт – 135,6 % ет – 124,7 %, жұмыртқа – 109 %, картоп – 222,4 %, көкөніс – 146 % құрайды. (15-сурет).

 

                      

 

 

15-сурет

 

         Аграрлық азық-түлік бағдарламасын жүзеге асыру мерзімінде облыстың агроөнеркәсіп кешеніне инвестициялардың қомақты көлемі жұмсалды. 2003-2004 жылдары жұмсалған инвестициялардың жалпы сомасы 7,5 млрд. теңгені, оның ішінде республикалық бюджеттен бөлінген инвестиция 42,7 % құрады. 2002 жылмен салыстырғанда АӨК жұмсалған қаржы ағымдары орташа алғанда 1,6 есеге артты.

 

                       

                      

 

16 сурет

 

         Отандық инвесторлар ауыл шаруашылық өндірісін дамытуға инвестициялар жұмсап келеді, олардың негізгілерінің қатарына облыстағы «Жәрдем-Агро» ЖШС, «Май» ААҚ, «Март» ЖШС, «Шығыс-Астық» ЖШС жатады. Олар 2004 жылы облыстың АӨК кәсіпорындарын дамытуға 610,9 млн. теңге қаржы жұмсады.

 

4. 2006-2010 жылдары агроөнеркәсіп кешенін тұрақты дамытудың

 мақсаты мен міндеттері

 

         Бағдарламаның міндеті: облыстың агроөнеркәсіп кешенін АӨК барлық салаларында еңбек өнімділігі мен табыстылықты арттыру негізінде тұрақты дамыту, өндірілетін өнімнің бәсекелестік артықшылықтарын дамыту.

 

 

Бағдарламаның негізгі міндеттері:

 

         - Агроөнеркәсіп кешені салаларын индустрияландыру;

         - Ауыл шаруашылық тауар өндірушілері мен қайта өңдеу кәсіпорындарын қаржымен қамтамасыз ету және кредиттеу;

         - Қызмет көрсету инфрақұрылымын  және өнімнің қауіпсіздігі мен сапасын бағалау жүйесін дамыту;

         - Кластерлік бастаманы қалыптастыру және қолдау арқылы АӨК аймақтық бәсекелестік артықшылықтарын дамыту;

-         Ұсақ шаруашылықтардың ірі және орта тауарлы өндірістерге біріктіру үшін жағдай жасау;

-         АӨК дамытуды мемлекеттік реттеудің механизмдерін облыс шеңберінде жүзеге асыру және жетілдіру;

-         АӨК салаларында сақтандыру механизмін жетілдіру.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

5. Республиканың агроөнеркәсіп кешенінің тұрақты  дамуының жолдары мен тетіктері

5.1. Агроөнеркәсіп кешенін индустрияландыру

 

5.1.1. Агроөнеркәсіп  кешенінің техникалық жабдықталу сапасының  өсуі

 

        Агроөнеркәсіп кешенінің техникалық және технологиялық жабдықталуының төменгі деңгейі өнім өндірісінің өсуін тежейтін негізгі фактор болып табылады.

 

        Өсімдік шаруашылығы

Сандық көрсеткіштер бойынша ауыл шаруашылығы техникаларының паркі нормативтік есеп айырысу жылдық жүктемелеріне сәйкес. Бірақ  қолданудың мерзімі бойынша ол қатарынан екі мерзім өтіп, моралдық және физикалық ескірген. Сондықтан машина-тракторлық паркін 80 %-ға жаңа жоғары технологиялық машиналар жаңарту қажет. Бұл жұмыс облыста 2000 жылдан басталып, жыл сайын техниканы жаңарту көлемі ұлғаюда. Егер 2000 жылы 191 млн. теңге сомасына 67 жаңа ауыл шаруашылық техникалар, ал 2004 жылы 1373 млн. теңге сомасына 644 техника сатып алынды.

 

1 кесте. Ауыл шаруашылығы техникаларының түсім көлемі

 

 

 

Жаңа ауыл шаруашылық техникаларды жеткізушілер:

-  «КазАгроФинанс» АҚ лизинг компаниясы

-  «АгромашХолдинг» АҚ сервис-орталығы

-  «МТЗ Азия Сервис» ЖШС

-  «БТА Лизинг»

-  «Астана Бизнес» ЖШС

-  «Май» ААҚ, «Март» ЖШС өңдеу кәсіпорындары.

МААБ сәйкес 2003 жылы  Республикалық бюджет есебінен машина - технологиялық станциясын ұйымдастыру үшін 209,1 млн. теңге бөлініп, атқарған жұмыстарының көлемі 60  млн. теңге сомасында 21780 гектарды құрады. 2005 жылы осы бағдарламаға сәйкес қаржыландыру жалпы көлемі 200 млн. теңге құрап  тағыда бір МТС ашылды.

Күдерлі мәселелер: Жаңа ауыл шаруашылық техникаларды жеткізу көлемінің қалыптасқан деңгейі, соның ішінде «КазАргоФинанс» АҚ лизинг компаниясы арқылы да жеткіліксіз болып отыр және ауыл шаруашылық өндірісінің тиімді жүргізу деңгейін анықтайтын машина-трактор паркін қажетті көлемде толық жаңартуға мүмкіндік бермейді.

·        Облыс рыногына белгісіз шығу мен төменгі сападағы қосалқы бөлшектердің  түсімі;

·        Облыста арнаулы жөндеп-қалпына келтіретін кәсіпорындары жоқ және жаңа ауыл шаруашылық техникаларға қызмет көрсету бойынша сервис- орталықтардың саны шектеулі;

·        жерді өндеу қызметы бойынша агросервистық қызметінің дамуы жеткіліксіз.

Шаралар:

2005 жылдан бастап машина-тракторлық паркін 5 % деңгейінде бір миллион теңге астам сомасына  10 %-ға дейін 2010 жылына  кейінгі өсуімен және жеткізіп беру көлемі 2 млрд. теңгеге дейін жүйелі түрде жаңарту.2010 жылына дейін машина-тракторлық паркін 35%-ға, жалпы сомасы 12,7 миллиард теңгеге дейін жаңарту, және 5400 дана техниканы сатып алуды қамтамасыз ету. 

 

                   2 кесте.  Машина-тракторлық парктерінің жаңаруы

 

 

Жақын және алыс шетелдер мен отандық өндірістерінен келіп түскен ауыл шаруашылығы машинасын жасау өнімдеріне сертификацияны өткізу.

Машина-трактор паркін қазіргі заманға сай, жоғары технологиялық, өнімділік техникамен қайта қаруландыру.

Сатып алынған ауыл шаруашылық техниканы жоғары техникалық жағдайында сақтау мақсатында, негізгі жабдықтаушылардың негізінде техникалық және кепілдік қызмет көрсету бойынша сервис орталықтарын құру.

 

 

 3 кесте. Агросервис орталықтарының саны

 

 

Ауыл шаруашылық дақылдарын өндеу жөніндегі қызмет көрсету үшін облыстық қаражаты есебінен машина-технологиялық станция  (МТС) желісін құру.

2010 жылына көрсетілетін қызметтерінің жылдық көлемі 470 миллион теңгеге дейін болатын 7 МТС құру.

 

4 кесте.  Машина-технологиялық станцияларын  құру

 

 

·        Жаңа ауыл шаруашылық техника үлгілерін жеткізетін компаниялардың қаржылары есебінен ауыл шаруашылық колледжінің және  кәсіптік мектептер негізінде жыл сайын механизаторларды қайта даярлау курстарын өткізу.

·        Техникалық қайта қаруландыруда экономикалық жағдай жасау және агротехникалық талаптарын сақтау үшін  қаржылық лизинг бойынша сыйақы ставкаларды және дала жұмыстарын жүргізуге пайдаланатын тауар- материалдық  құндылықтар бағасының үлесін субсидиялау.

Күтілетін нәтижелер:

·         Ауыл шаруашылығы өндірісін қуатпен қамтамасыз етуді көтеру;

·         Ресурстар шығынын төмендету және оларды ұтымды пайдалану;

·        Облыстың ауыл шаруашылық құрылымдарының мен қайта өндейтін өнеркәсіп орындарының машина-тракторлық паркін техникалық жағынан жаңарту;

·        Өндіріс технологиясы мен ұйымдастыруды жетілдіру;

·        Өнім сапасын және еңбек өнімділігін арттыру.

 

 

 

Мал шаруашылығы

Ауыл тұрғындарының көпшілігі, әсіресе алыс орналасқан аудандар үшін мал шаруашылығы  негізгі кіріс көзі болып табылады. Мал шаруашылығының келесі салалары басымдылық салалары болып табылады: сүт және ет мал шаруашылығы, қой шаруашылығы, марал шаруашылығы. 

Мал шаруашылық саласы ұсақ тауарлы өндіріспен сипатталады. Малдың негізгі саны (80%-ға дейін) жеке қосалқы шаруашылықтарында және ұсақ шаруа қожалықтарында топталған. Мал шаруашылығы өндірісін механикаландыруды облыстағы құс шаруашылығы өнімінің өндіріс көлемінің  64,6 пайызын   құс фабрикаларымен шығарылып отырған құс еті мен жұмыртқаны қоспағанда, мал шаруашылығы өндірісі көлемінің 20-25 % шығаратын мамандандырылған орта және ірі тауарлы мал шаруашылықтары ғана пайдаланады. Соңгы жылдары мал шаруашылықтарының тұрақтану үрдісі мен ірі және орта мал фермаларының құрылуы байқалады. Өткен екі жарым жыл ішінде шаруашылықтарды, мал сатып алуды және мал басының өсімін біріктіру  нәтижесінде облыста 58 ірі және орта тауарлы мал шаруашылықтар құрылып бүгінгі күнде олардың саны 169, соның ішінде сүт шаруашылығында 50, ет шаруашылығында 20, қой шаруашылығында 60, шошқа шаруашылығында 11, кұс шаруашылығында 5.

Көрсетілген шаруашылықтар қолданатын барлық жабдықтар 85% тозып, қайта құру мен жаңғыртуды талап етеді. Облыста айтылмыш жабдықтарға қызмет көрсету бойынша мамандырылған сервистық кәсіпорындары жоқ. Мал шаруашылығы өнімдерінің  85 % өндіретін жеке шаруашылықтарда тек қана қол еңбегі қолданылады.

Күрделі мәселелер:

·        Жарақтың тозығы жетуі  (85% астам);

·        мал фермаларының механикаландыру дәрежесінің төмендігі;

·        Мал шаруашылығындағы өндіріс процестарына  қызмет көрсету бойынша мамандырылған кәсіпорындары мен  сервистық орталықтарының жоқтығы;

·        Қол еңбегін пайдалануға негізделген артта қалған технологияны қолдану;

·        Мал азығын дайындау сапасының төмендігі;

·        Өндірістің ұсақ тауарлығы мал шаруашылығы саласын механикаландыруға әсер етпейді.

Шаралар:

·        Фермаларды осы заманғы құрал-жабдықтармен қамтамасыз етуде лизингтік  қолдау жолымен  және мал шаруашылығын дамытуға бюджеттік кредиттеу арқылы орташа және ірі тауарлы мал шаруашылығын  ынталандыру.

5 кесте. 2005-2010 жылдарға арналған орташа және ірі тауарлы мал шаруашылығы өнімін өндіруге мамандандырылған шаруашылықтарды құру перспективасы.

(ОІТМШӨӨ)

                                                                                                                                                    

 

·        Малды жемдеу бойынша мамандандырылған сүт-тауарлы фермалар мен шаруашылықтар құру.

·        Сүт өндіру процесін автоматтандыруға, қойды механикалық қырқу жөніндегі қызмет көрсетуге, мал азығын дайындау және қамтамасыз етуге, мал союға мамандандырылған сервис-орталықтар құруға әсер ету.

·        Мал шаруашылығы шаруашылықтарына лизинг негізінде криогендік және арнайы технологиялық жарақтарды көлік күші мен мал шаруашылығы өнімі мен шикізатын алғашқы өндеу бойынша кішікірім  цехтар беру.

Күтілетін нәтижелер:

·        Мал шаруашылығы өндірісін механикаландыру процесінің дәрежесін көтеру және еңбек өнімділігін арттыру;

·        Өндіріс технологиясы мен ұйымдастыруды жетілдіру;

·        Ауыл шаруашылығы мал өнімдерінің өнімділігін арттыру;

·        Ресурстарды ұтымды пайдалану және өнім өндіру шығынын төмендету;

·        Өнім сапасын және еңбек өнімділігін арттыру.

 

Тамақ және қайта өндеу өнеркісібі

Облыстың тамақ және қайта өндеу өнеркісібінің  20 салаларында 1189, соның ішінде 124 орта және ірі кәсіпорындар мен өндірістер жұмыс істеуде. Тамақ және қайта өндеу өнеркісіп салаларында бейімделген жайларда орналасқан, бұрынғы пайдалануда болған, моралды және физикалық ескірген технологиялық құрал-жабдықтармен  жабдықталған кіші кәсіпорындар басымды.

Көптеген салаларда негізгі өндіріс құрылымдарының тозу деңгейі 80 пайызды құрайды. Дүние жүзілік деңгейіне өндіріс қорының белсенді үлесінің 3 пайызы ғана сәйкес келеді.  Тамақ және қайта өндеу өнеркісіп кәсіпорындарында 70 пайызға жуық көп еңбекті жұмыстар қол еңбегімен жүзеге асырылады.Облыс бойынша тек қана бірнеше ірі кәсіпорындар жаңарту және техникалық қайта жабдықтауды іске асырды.  Бұл «Май» АҚ майэкстракциалық зауыты (Өскемен қаласы), «Шығыс Қазақстан ұн тартатын комбинаты» ЖШС (Семей қаласы), «Украинское »ЖШС – сүтті кешенді және терең қайта өндеу зауыты (Ұлан ауданы Украинка ауылы), «КазРуно» ЖШС  жүнді алғашқы өндеу бойынша Семей фабрикасы, «Тері- үлбір комбинаты» ЖШС (Семей қаласы), «Әділ»- спирт- арақ комбинаты (Өскемен қаласы), «Өскемен сыра зауыты»ЖШС, «Семей етконсервы комбинаты» ЖШС. «Семей су» ЖШС (Семей қаласы) жылына қуаты 12 млн. декалитр сыра өндіру, «Исмаилов и К» ЖШС (Өскемен) балықты қайта өндеу бойынша жаңа өндірістер пайдалануға енгізілді.

Күдерлі мәселелер:

·         Негізгі өндіріс қорының моралды және физикалық ескіргеннің жоғары деңгейі;

·         Өндіріс процесті орындауды автоматизациялау және механикаландыру деңгейінің төмендігі;

·         Осы заманғы құрал-жабдықтармен жабдықтаудың төмендігі сапалы, халықаралық талаптарға сәйкес келетін өнім шығаруға мүмкіндік бермейді;

·         Шет елде шағарылатын технологиялық құрал-жабдықтардың жоғары бағасы;

·         Айналым қаражатының және инвестициялардың жетіспеушілігі;

·         Екінші деңгейдегі банктер кредиттары бойынша  жоғары сыйақы ставкалары;                                                                                                                         

·         Мемлекеттік қолдау көлемінің жеткіліксіздігі. Республикалық бюджет есебінен бөлінген құрал-жабдықтар лизингін кредиттеу бойынша бірде бір кәсіпорын қаржыландырылмаған. Құрал-жабдықтар лизингінің шарттары өте қүрделі. Алғашқы жарнасы құрал-жабдықтарды жеткізіп беру мерзімінен асып түсіп, өндіріс жайына және жер учаскесіне қосымша кепілдікті, негізігі қарыздың жылдық төлем сомасын, барлық қауіптар мен жабдықтарды сақтандыруды талап етуі. Осының бәрі әлі іске қосылмаған өндірістің өндіріс шығындарына жатады және соған байланысты бәсекеге қабілетті өнімді шығаруға мүмкіндік бермейді.

Шаралар:

·        Тамақ және қайта өндеу өнеркәсібінің өндіріс әлеуеті келесі пунктер арқылы дамуы:

Жоғары өнімді технологиялық құрал-жабдықтар лизингісінің рыногын кеңейту және облыстың тамақ және қайта өндеу өнеркәсіп салаларының өндіріс әлеуетіне инвестицияларды ұлғайту;

                   Істеп тұрған өндірісті қайта құру және техникалық қайта жабдықтау;

                        Тамақ және қайта өндеу өнеркәсібінің дамуын кредиттеуге бөлінетін бюджет қаражатын ұлғайту.

6 кесте. Тамақ және қайта өндеу өнеркәсібінің тауар өнімінің өндіріс көлемі

 (қолданылудағы баға млн.теңге)

Тамақ және қайта өндеу өнеркәсібі бойынша тауар өнімінің өндіріс көлемінің  белгілеп қойылған серпінді өсу үрдісі сақталады. Ауыл шаруашылық өнімдерін қайта өндеудегі өнеркәсіп ондірісінің нақты көлем индексі 2006 жылдың тиісті кезеніне 107,40 % құрайды. Сонымен бірге ет 106,7 %, балық 108,2 %, жеміс көкөніс 125,0%, май 105,5%, сүт 107,1%, ұн тарту 105,8%, құрама жем 108,7%, сусындар және басқа да тамақ өнеркәсіптерінде. Тамақ өнімдерінің  негізгі топтарының өндірісі қайта өндеу көлемінің өсуі, өндірістік қуаттарының жүктелуі, шикізат өндеуінің түбегейлігі, қалдықсыз және  қор сақтаушы техлогияларға көшуі есебінен дамиды.

                                                                                                                                                                                                                           

 7 кесте.  Тамақ және қайта өндеу өнеркәсіп кәсіпорындары өндіретін негізгі өнім өндірісі

 (тонна)

 

 

8 кесте. Техникалық қайта жабдықтау және а/ш өнімін түбегейлі қайта өндеу бойынша жаңа өндірістерді ұйымдастыру

                                                                                                                                                                 (бірлік саны)

 

·              Салалардың импорт алмастыру бағытындағы дамуы:

Импорт алмастыру бағытындағы тамақ және қайта өндеу өнеркәсібі салаларының дамуының басымдылықтары болады:

Алғашқы өндеу және түбегейлі қайта өндеу бойынша, сыртқы және ішкі рыноктарды қамтуға және жоғары импорт үлесі бар тамақ өнімінің ассортиментін көбейтуге бағытталған жаңа өндірістер ұйымдастыру, олар:

- дайын тамақ өнімдері және тамақ өнеркәсібі үшін дән негізінде шикізат пен шалаөнімдер: дәндерден жасалған құрғақ таңертенгі ас тағамы, тамақ өнеркәсібі үшін соя өнімдерінің өндірісін дамыту. 

- картоп, жеміс пен көкөніс өндеуінің өнімдері:жергілікті шикізаттардан  жеміс-көкөніс консервілер, көкөніс және жеміс шырындары, ұзақ уақыт сақталатын сақталатын езбелер, тұздықтар, кетчуптер өндірісі. 

- ет және сүт өнеркәсібінде: қосымша өнімдерден ет консервілері, ет шұжықтық өнімдері, ұлттық ет жеңсік тағамдар; қандық және эндокриндық шикізаттар негізінде дәрі-дәрмек өндірісі; консервіленген сүт өнімдері- қоюлатылған сүт, үстемеленген сүт; сары ірімшік, қымыс.    

- балық өнеркәсібінде: балық консервілер, прессервілер өндіру; флотты дамыту;         

- алкогольді сусындар өндірісінде : отандық шикізат негізінде алғашқы шарап ашыту;     

 

 

9 кесте. Техникалық қайта жабдықтау және а/ш өнімін алғашқы өндеу бойынша жаңа өндірістерді ұйымдастыру

 (бірлік саны)

	Атауы	2005 ж.	2006 ж.	2007ж.	2008 ж.	2009 ж.	2010 ж.
	Сүтті дайындау және суыту бойынша цехы	2	3	3	3	3	3
	Еттің барлық түрлерін дайындау, мал сою, мұздату бойынша цехы	1	2	2	2	2	2
	Көкөніс, картоп, дайындау бойынша цехтары	1	2	2	2	2	2
	Тері, жүн дайындау бойынша цехы	1	2	2	2	2	2
	Жиыны:	5	9	9	9	9	9

 

Тамақ және қайта өндеу өнеркәсібімен ет, сүт, жеміс-көкөніс, балық, дәнді қайта өндеу, экспортқа бейімді өнімдерді дамыту басымды бағыт болып табылады.

Кәсіпорындардың саны жаңа өндірістерді, ауыл шаруашылық өнімдерін алғашқы өндеу бойынша орта және ірі кәсіпорындарды енгізу арқылы жүзеге асырылады.

 

10 кесте. Облыстағы жұмыс істеп тұрған тамақ және қайта өндеу кәсіпорындарының  саны.

 

Тері өнеркәсібі 5 1 3500 36 5 1 3500 45 Жүнді өндеу және қайта өндеу өнеркәсібі 5 4 20000 15 5 4 20000 20 Жеміс-көкөніс 2 - 8000 52 8 2 25000 60 Тамақдәмдік  өнеркәсібі  1 - 5 18 2 1 8 40 Барлығы 1189 124     1192 128

 

 

 

 

Өнеркәсіптік жолымен өндірілген шикізаттің үлес салмағы ауыл шаруашылық өндірісінің жалпы көлемінде қайта өндіріліп жүрген шикізаттың барлық түрлері бойынша өсіп,  ет -8,1%, сүт -10,1%, күнбағыс - 89,8%; дәнді дақылдар бойынша 43,2% құрайды.

 11 кесте. ШҚО халқының жан басына шаққандағы негізгі азық-түлік тауарларын өнеркәсіп өндіру

                                                                                                                                                                                                           (килограмм)

 

Шаруа қожалықтары мен үй шаруашылықтары қажетті сапа параметріне сәйкес ауыл шаруашылық тауарлы шикізат өндірісін қамтамасыз ете алмайды, соның нәтижесінде отандық  ауыл шаруашылық шикізатын өнеркәсіптік өндіру үлес салмағы төмен қалуда, ет өнеркәсібі кәсіпорындарының көбі шикізатты шетелден сатып алады.

12 кесте. Ауыл шаруашылық өнімінің жалпы өндірісінде  өнеркәсіп өндіру үлес салмағы

 

 

 

Кәсіпорындарында тез бұзылатын ауыл шаруашылық шикізаттарын жинау, тасымалдау және сақтау үшін дайындау техникаларының жоқтығы және жаппай өндіріс кезіндегі шикізатты сатып алуға және дайындауға айналым қаражаттарының шектеулігі көбінесе өнеркәсіптік қайта өндеуді өткен өнім көлемінің өсуін тежейтеді.

 

5.1.2. АӨК саласында ғылыми негізделген агротехнологияларды сақтау

 

Өсімдік шаруашылығында

         Егістікті игеру талдауы көрсеткендей 2000 жылдан бастап егіс алқаптары 367,3 мың гектарға көбейіп, 2005 жылы  1176,8 мың гектар құрайды. Сонымен қатар дәнді және мал азығы дақылдары мен күнбағыстар егіс алқабының  жыл сайын өсуі байқалады (17- сурет). Егістіктің құнарлығын жоғарылату мақсатында сүрі жер танапын және көпжылдық шөптерінің  егіс ақаптары көбейді.

 

13 кесте. 1997 мен 2005 жылдар аралығында облыстың егіс алқаптарын пайдалану

(мың гектар)

 

Ауыл шаруашылық дақылдардың егіс алқаптары құрамы қазіргі уақытта 1017,5 мың гектар құрайды. Олардың талдауы, 1997 жылғы көрсеткіштеріне дәнді дақылдар, картоп, жеміс және бақша дақылдарының егістік пайызының тұрақтылығын көрсетеді (17 сурет).

Сонымен қатар егіс айналымына қарсы ғылыммен ұсынып берілген  12 %-ға қарағанда  майлы дақылдар ( 1997 жылы 12,5%-нан 2005 жылы 26,2 %-ға дейін) егіс алқабының пайызы екі есе өсіп,  жем шөптік  дақылдардың егіс алқаптары 1,8 есе азайды. 

 

  

Рис.17.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2005 жылы егістік құрамындағы сүрі жер үлесі 13,5 % құрады, 2001 жылға қарағанда 5,38 % көбейді (18- сурет.)

 

 

 

18 сурет

 

Өсімдік шаруашылығы өнімінің негізгі түрлерінің  өндіріс  динамикасы.

Соңғы төрт жылда дәнді дақылдар өндірісін талдау оның тұрақсыздығын көрсетеді. 2001 жылы 730,2 мың тонна құраса, 2002 жылы 932,1 мың тонаға өсіп,2003 жылы 614,7 мың тонаға төмендеді. 2004 жылы дәнді өндіру көлемі 672,4 мың тона құрады, ол 2003 жылдың денгейінен 57,7 мың тона жоғары. Дәнді өндіруінің тұрақсыздылығына қарамастан  облыс халқының нан және нан өнімдерге деген қажеттерін  жыл сайын өздерінің өндіріс есебінен 100 % өтейді.

Егіс алқабының ұлғаюы арқасында жыл сайынғы өсу үрдісі бар күнбағыс май дақылдарының өндірісі халықтың өсімдік майына деген қажеттері толық өтей алады. Сонғы жылдары жеміс және картоп өндірісі тұрақталып, бұл өнімге деген қажеттерін толық қамтамасыз етеді. 

 

 

14 кесте. 2001-2004 жылдарда өсімдік шаруашылығы өнімдерінің негізгі түрлерінің өндіру көлемі.

(мың тонн)

Күрделі мәселелер:

·              өнім өндіру үшін айналым құралдарының құнының жоғарылығы ( тұқым, ЖЖМ, қосалқы бөлшектер);

·              ауыспалы егістерді сақтамау және ауыл шаруашылық дақылдарын өндеуінің аймақты технологияларын бұзу;

·              топырақ құнарының азаюы және минералды тынайтқыштарды пайдаланудың төмендеуі;

·              арамшөптермен күресу жұмыстарының жеткіліксіз көлемі;

·              жаңа бейімделген сұрыптар мен будандарды енгізудің төмен қарқыны;

·              ылғал қорсақтағыш ресурстарды сақтау технологияларды енгізудің азғантай көлемі;

·              егіс алқаптарында күнбағыс үлес салмағы ұтымсыз түрде өсуде;

·              жем азақтақ дақалдарының егіс көлемдерінің қысқаруы;

·              суармалы жерлердің төмен және ұтымсыз пайдалану.

Шаралар:

·              ауыл шаруашылық дақылдарын өсірудегі ресурстарды сақтау технологияларды қолдау алқаптарын ұлғайту;

·              минералды тынайтқыштарды, өсімдіктерді қорғау дәрілерін пайдалану көлемін ұлғайту;

·              күнбағыс егіс алқаптарын оңтайландыру;

·              минералды тынайтқыштарды бюджеттік субсидиялау көлемін өсіру;

·              топырақ құнарлығын сақтау және көтеру және жемазықтық базасын дамыту мақсатында, көпжылдық шөптер мен дәндібұршақ дақылдарының егістерін кеңейту;

·              ғылыми негізделген арготехнологиялар мен ауыспалы егісті игеру және енгізу;

·              топыраққа нәрлі заттар түсуінің барлық көздерін кең пайдалану, сүрі жерінің  барлық түрлерін өндіріске енгізу; 

·              «Тұқым шаруашылығы туралы» және «Өсімдік шаруашылығындағы міндетті қауіпсіздендіру туралы» заңдары талаптарының орындалуы; 

·              сүрі жер алқабын  19-20 пайызға жеткізу;

·              дәнді дақылдар мен басқа дақылдардың жоғары өнімді, аудандасты сұрыптарын өндіріске енгізу;

·              облыстың барлық аудандарын қамту арқылы, тұқым шаруашылықтарын аттестациялау бойынша жұмысын жалғастыру. 2010 жылына шаруашылықтардың санын 27 жеткізу;

·              Ұтымсыз және сортты емес ауыл шаруашылық дақылдарын себуіне тыйым салу;

·               Жемазықтың базасын жасау өнімділігі төмен егістен жемазық дайындайтын жерлерге аудару және злак және бұршақтұқымдас шөптермен қанықтыру, табиғи жемазықтық жерлерді түбегейлі жақсартудың есебінен;

·              Өскемен және Семей қалаларындағы жабық топырақты жемістерді өсіру бойынша жылыжай шаруашылықтарын ретке келтіру.

Күтілетін нәтижелер:

·              топырақ құнарлығын көтеру;

·              ғылыми негізделген ауыспалы егісті және ауыл шаруашылық дақылдарын өндеуінің аймақты технологияларын игеру;

·              өсімдік өнімінің өнімділігін және жалпы өнімін көтеру;

Белгіленген шаралар нәтижесінде 2010 жылға өсімдік шаруашылығында жалпы дәнді өндіруі 812,0 мың тонна құрайды, ол облыс халқының  нан және нан өнімдеріне мұқтаждарын 100 пайызға және 53 пайызға концентрацияланған жемазыққа  қамтамасыз етеді. егіс алқаптарын оңтайландыруына байланысты күнбағыс майлы дақылдар өндіруі 2004 жылдың денгейінде тұрақтанып, бұл өнімге деген қажеттерін толық қамтамасыз етеді. 

 

 

15 кесте. 2005-2010 жылдарға егістік алқаптары және өсімдік шаруашылық өнімдерінің жалпы өнім жинау

 

 

Минералды тынайтқыштарды қолдану және  топырақ құнарлығы мониторингі.

      Республикада шығаратын  минералды тынатқыштардың  түрлерінің шектеуіне және минералды тынайтқыштардың  ұйымдаспаған импорттық жеткізуге, құнының жоғарылығына  байланысты минералды тынайтқыштарды енгізуі төменгі дәрежеде. Субсидиялы бағамен  берілетін  минералды тынатқыштардың жеткіліксіз саны. 

2003 жылдан бастап облыста топырақ құнарлығы мониторингі басталды. 2003-2005  жылдары 22,0 млн. теңге сомасына 397.43 мың га алқабында топырақтар тексерілді. Талдау барысында егінді жерлерінің  4 пайызында қана жоғары қара шірік мөлшері бар (ҚР бойынша 4,7%), ал  егістіктің  70 пайызы қара шірігі төмен және өте төмен (19 сурет).  1992 -1999  жылдары облыста минералды тынайтқыштар қолданылмаған.  2000  жылдан облыстың ауыл шаруашылық ұйымдары субсидияланған минералды тынайтқыштарын біртіндеп сатып алуды және қолдануды бастады.

Мысалы 2000  жылы облыс бойынша  64  тонна, ал 2001 жылы 1005  тонна,  2002  жылы 340  тонна, 2003 жылы  64 тонна, 2004 жылы 1394 тонна, 2005  жылы  300,0  тонна алынып қолданды.  

 

19 сурет

Күрделі мәселелер:

·              минералды тынайтқыштарды қолдану көлемі азаюы ауыл шаруашылығы дақылдарының әсіресе бидайдың (дән маңызының мөлшері төмен) түсімділігі мен сапасы төмендеді;

·              минералды тынайтқыштардың субсидияланған ассортименті мен саны  аграрлық сектордың қажетін қамтамасыз етпейді; 

·              тынайтқыштар бағасының қазіргі жағдайында оларды қолдану ауылдағы тауар өндірушілердің шығындарын ақтай алмайды, яғни рентабельді емес;

·              минералды тынайтқыштар енгізетін арнаулы техника жоқ;

·              облыста жерлер құнарлығының мониторингін үнемі жүргізіп отыратын агрохимиялық қызмет құрылмаған;

·              агрохимик мамандарының дефициты.

Шаралар:

·              ауыл шаруашылығы тауарларын өндірушілерімен минералдық тынайтқыштарды сатып алуына субсидия беру;

·              минералдық тынайтқыштарды қолдану көлемін облыс бойынша 2006 ж. - 1,1;   2007 ж. – 1,57;   2008 ж. – 1,85;    2009 ж. – 1,9;  2010 ж.  - 2,1 мың тоннаға жеткізу;          

·              минералдық тынайтқыштар енгізетін арнаулы техника өндірісін қалпына келтіру үшін қаржы лизинг тетігін қолдану арқылы жағдай жасау;

·              Республика оқу орындарында агрохимик мамандарын даярлау;   

·              жерді агрохимиялық зерттеу жүргізу:        

 2006 ж. -   160,0 мың га;  2007 ж. -  165,0 мың га;  2008 ж. - 170,0 мың га;   2009 ж. - 175,0 мың га;  2010 ж. - 180,0 мың га

 Күтілетін нәтижелер:

·        топырақ құнарлығын көтеру;

·        ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін және сапасын көтеру;

·        қолайлы фитосанитариялық ахуалды қамтамасыз ету.

 

Тұқым шаруашылығы

     «Тұқым шаруашылығы туралы» Қазақстан Республикасының Заңын қабылдау және Аграрлық азық-түлік бағдарламасын жүзеге асыруы, 2003 жылдан бастап бірегей және элиталық тұқымдарды өндіруге субсидия беруді, барлық тұқымдардың  егілетін сапалар сараптамасын және сорт  сынауды қамсыздандыруға мүмкіндік берді.

Мақсатты саясаттың нәтижесінде облыста тұқым шаруашылығын дамытуында жағымды өзгерістер байқалды:

     1) өнеркәсіп тұқым шаруашылығында үш деңгей  құрылды– сорттар түпнұсқасы- 2 шаруашылық, элиталық тұқым шаруашылықтары-4, тұқым шаруашылықтары – репродукторлар-16;

2) сапалы тұқымның үлесі  2003 жылғы 64% дан 2005 жылы 88,4% дейін көбейді, сонымен 1-2 топтағы себілген тұқымның үлесі 31,6%- дан  49,6 % өсті, жалпы репродукция тұқымдарын қолдану үлесі 49% дан 26 %-ға төмендеді

 20 сурет

3) сорт алмастыру және сорт жаңарту мақсатында элиталық тұқымдарының өндіріс және сату көлемі тұрақтандырылды;

4) 2001 жылдан бастап ауыл шаруашылық тауар өндірушілерін кредиттеуге сорт жаңарту мақсатында облыстық бюджет есебінен  жыл сайын 30–40 млн теңге бөлінеді.

 

16 кесте. Элиталық тұқым шаруашылықтармен ауыл шаруашылық дақылдар элиталық тұқымдарының сатылуы

                                                                                                                                                                                                             (тонна)

 

            ауыл шаруашылық тауар өндірушілерінің элиталық тұқымдарға деген қажеттерін толық қамтамасыз етеді.

             Күрдерлі мәселелер :

·        элиталық-тұқым және тұқым шаруашылықтарында тұқым тазартқыш техниканың тозығы жетуі;

·        мемлекеттік сынаққа келіп түсетін ауыл шаруашылығы дақылдары сорттары көлемінің азаюы;

·        жекелеген көкөніс дақылдарының дербес тұқымдарының болмауы;

·        тұқымдарды жаппай көбейтетін тұқым шаруашылықтары желілерінің болмауы .

      Шаралар:

·        бірегей тұқымдар өндірушілерінің санын үш данаға көбейту, 1-3 репродукциядағы тұқым өндірушілерін 27 жеткізу;

·        өсіп-өнуі жоғары тұқымдарды жаппай көбейтетін  тұқым шаруашылықтары жүйесін қалпына келтіру жөнінде жағдай жасау;

·        жеміс дақылдар өсіретін көшеттіктерді қалпына келтіру;

·        дәнді, майлы, картоп, біржылдық және көпжылдық шөптерінің бірегей және элиталық тұқымдарын және бірінші репродукциядағы өсіп-өнуі жоғары дақылдарын өндіруді мемлекеттік қолдау ;

·        ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілердегі тұқымның сапасына уақтылы және білікті сараптама жүргізу, сапа бойынша олардың қолданыстағы МЕМСТ сәйкестігін анықтау;

·        шетелдерден келетін сорттарды қоса алғанда, сорт сынағына келіп түсетін өсімдіктер сорттарының түр-түрін ұлғайту.

 

Күтілетін нәтижелер:

• элиталық тұқымдар құнын 40 %-ға дейін арзандату есебінен оларға тұқым шаруашылықтардың кол жеткізуі;
•  элиталық тұқымның қажетті мөлшерін өндіруді қамтамасыз ететін көлемде бірегей тұқымдар өндірісін қамтамасыз ету;
•  ауылдағы тауар өндірушілердің сорт ауыстыру мен сорт жаңартуды жүргізу үшін 1-3 репродукциядағы элиталық тұқымдармен толық көлемінде қамтамасыз ету;
• өсімдіктердің тектік қорын сақтау мақсатында аттестатталған элиталық тұқым шаруашылықтарының қаржылық жағдайын жақсарту;
• картоптың, біржылдық және көпжылдық шөптердің тұқым шаруашылықтарын қалпына келтіру;
• сүрыпталған, өсіп-өнуі жоғары тұқымдарды тұқымдық астықтың мемлекеттік ресурстарына дайындау;
• ауыл шаруашылығы дақылдары сорттарының неғұрлым өнімді және сапасы бойынша бағалы сорттарын анықтау нәтижесінде өсімдік шаруашылығы өнімінің түсімділігін, сапасын және жалпы түсімін арттыру.

 

         Су шаруашылығы саласын дамыту

 Облыста  880-ге жуық  су шаруашылық маңызы бар  ашық су  көздері  көлдете суармалауды қалыптастыратын, 356,2 млн.м3 су сиымдылығы бар  45 су қоймасы салынды.

         Шығыс Қазақстан облысында  219,1 суармалы  жердің  97,3 мың га шаруашылық субъектілерінде  бекітілген, қалған жер учаскесі қор болып қалады.

         Облыс бойынша суармалы жердің  шамамен  60-65 мың га 25-30% суарылады. Суармалы жерлер ұсақ бөлшектерге бөлініп  негізгі су көзімен  жөндеу жұмыстарының  жоқтығынан байланыс үзілген.

         2001 жылдан бастап  2005 жылға дейін  бар су қоймаларын  жер суару жұмыстарына  қолдану шараларына республикалық  бюджеттен  88,8  млн. теңге бөлініп игерілген.

         Кендірлік  магистраль  арнасында суармалы  жерді қайта  жаңғырту,  Зайсан ауданында  магистраль арнасының  оң бұтағында 75 млн. теңгеге,  Үйдене  магистарль  арнасының  сол жағына 67 млн. теңгеге жұмыстары жүргізілді.

         2004 жылы Шар су қоймасында сметалық бағамен  86,3 млн. теңге қайта жаңғырту жұмыстары басталып, 25 млн. теңге игерілген, жұмысты аяқтау 2006 жылға жоспарланып отыр.

         Семей қаласында «Агрофирма Приречное» ЖШС 1574 га  жер ауданында 454,6 млн. теңге, Күршім ауданында  АТКС «Сары-Өлең» 3217 га, 1400,6 млн. теңге бағасында 2001-2003 жж. Суармалы  жерде  инженерлі дайындық  жұмыстарын қайта құру  және  дамыту  халықаралық  банк есебімен  жүргізілді.

         Биылғы жылы ТЭН өзірлеу келесі объектілерде «Зайсан ауданы Кендірлік өзенінде бөгеуді қайта құру», «Жарма ауданы Шар  су қоймасын қайта жаңғырту»; «Аягөз ауданы Аягөз өзенінде МК «Канат» бөгеу гидробұрышын қайта жаңғырту» жөндеу жұмыстары жүргізіліп келесі жылға  жаспарланды.

         2005 жылға дейін  гидрообъектілерді қайта жаңғырту мен жөндеу  әзірлемелерінің сметалық  жоба құжаты талап бойынша технико-экономикалық  негізделген  әзірлемелерге  28,8 млн. теңге қажет. Су шаруашылық объектілерінде  толық көлемде емес, баяу түрде  қайта құру жөндеу  жұмыстарын жүргізу салдарынан  техникалық жағдайы  төмен.

         80-85% - ішкі шаруашылық  арнасында  қолдануға жарамайды.

Иригациялық  құрылымдарының әдбен тозғанынан  ЖСҚ суару жүйесі  0,3-0,5 құрайды. Суаратын судың  тиімді пайдаланатынына  өнімнің өзіндік  өсу бағасына  мүмкіндік беріп  шығындардың өсуіне  әкеліп соғады да бұның  соңы  бәсекелестікті төмендетеді.

         Ұсақ  шаруашылықтар  апат  жағдайында немесе  иесіз қалуда.

 Ұржар және Тарбағатай аудандарында  екі өнеркәсіптік  қолдану  учаскілерімен  басты мекеме Шығыссушаруашылығы су шаруашылық құрылымдарын қолдануға бағытталған  шаралар  жүргізілу қамтылмаған. Қолдауға бағытталған  шаралары және  құрылыс жөндеу  жұмыстарының   игеруде жоқ  екі учаскіні де  атап айтуға болады. (Зайсан, Ақжар). Онда бар техника әбден тозған, жұмысқа жарамсыз.

 

Мәселелер:

Ø Иррагациялы құрылымдардың тозуы;

Ø Жөндеу және қайта қалпына келтіру  жұмыстарын  қажетті деңгейде  қаржыланбауы;

Ø Гидроқұрылымдарды  жөндеуге  ТЭН не ЖСҚ болмауы;

Ø Жөндеу жұмыстарын жүргізуге  өндіріс орындарының  техника мен  толық жабдықталмауы.

 

Шаралар:

Ø Гидроқұрылымдардың  қайта қалпына келтіру жұмыстарына  объектілердегі  ТЭН  қолда бар ЖСҚ – ды  әзірлеу;

Ø Су шаруашылығындағы объектілердің  және  құрылымдарын  эксплуатациясы;

Ø Сенімділігін және  мықтылығын қадағалау;

Ø Әлі қолданбаған  суарылатын  жерлерді  ауылшаруашылық  айналымын қолдану;

Ø Суды есепке алуды  ұйымдастыру, суды тиімді  пайдаланудың  шараларын өткізу;

Ø Суарылатын жерлерде  суды қолданатын  ауылдық  кооперативтерді құру;

Ø Шаруашылық жүйе ішінде  орнасақан  объектілермен  құрылымдарды  қаржымен қамтамасыз ету деңгейін әсіресе  техникалық  талапта көрсетілген  жөндеу және  қайта қалпына  келтіру жұмыстарын толықтай және  уақтылы жүргізу үшін  жергілікті бюджеттің қаражатын есепке алу;

Ø 2006-2010 жылдарға арналған  негізгі  инвестициялық  проектілердің  тізіміне сай  республикалық  жеке меншілігіндегі су шаруашылық құрылымдарын қайта құруға арнап, республика  су шаруашылығының  құрылымдарына қайта құруға республика бюджеттен қаражат бөлінуі үшін  қажет шаралар  жасау;

Ø Жоспарлы сметасы жасалынған  ТЭН  объектісіндегі  қайта құру жұмыстарына  қажетті  қаражат іздеп табу;

Ø Жөндеу – құрысы  техникаларын  жаңалап және  толықтырып отыру үшін  мемлекеттік бюджеттен әр жыл сайын  100 млн. теңгеге  дейін  қаражат  бөлінуіне  шаралар жасау;

Ø Суаратын судың  жеткізілуіне  бөлінетін  шығындардың  бір бөлігінен субсидиялау жолымен  ауыл шаруашылығында  суды қолдану жұмыстарын демейтін  мемлекеттік шараны  толығымен қолдану.

                 

Мал шаруашылығында

         Сонғы жылдары облыста шаруашылыктын барлық категорияларында малдар мен құстардың өсуі байқалды. Бірақта  1995 жылғы деңгейге жеткен жоқ. 

Сүт және ет шаруашылығы, қой шаруашылығы, марал шаруашылығы- мал шаруашылығының  басымды салалары болып табылады .

 

17 кесте. Ауыл  шаруашылығы малдары мен құстарының мал басы (шаруашылықтардың барлық категорияларында)

                                                                                                                                                         (жылдың соңына, мың бас)

 

Асыл тұкымды өсімінің жоғарлауы байқалды. 2002 жылмен салыстырғанда асыл тұкымды сүт беретін малдың саны 17 % өсіп, қой шаруашылығында 3 есе, жылқы шаруашылыгында -20 % , маралдар - 15,6 %.

Бірақ асыл туқымды малдардың саны өсседе, олардың салмағы сол қалпында азайып : ІҚМ бойынша 3,7 %-ды құрайды, қойлар – 2,7 %, жылқылар – 0,4 %, шошқалар – 0,4 %.

 

 

 

 

 18 кесте. Барлық шаруашылық санаттарында жалпы мал санына асыл тұқымды бастың жалпы үлесі

 

 

Құнды генофондты сақтау және дамыту, мал шаруашылығын асылдандыру бағытында атқаратың жұмыстар:

-         малды асылдандыру сапасын бағалау жыл сайың откізіледі;

-         асылтұқым мал  шаруашылықтар санын қөбейтуге мақсатты түрде жұмыстар жүргізіледі;

-         асыл тұқым шаруашылыктарын мемлекеттік субсидиялау үшін берілген квота жылдан жылға орындалуда;

-         төрт шаруашылықтарда эмбриондардың трасплантациясы жүргізілуде;

Мал шаруашылығындағы тұкымды базасы 36 асыл тұкымды ауыл  шаруашылық құрылымдарымен, соның ішінде 5 асыл тұқымды зауыттар және 31 асыл тұқымды шаруашылыктар мен ұсынылды.

 

                                                                     19 кесте. Тұқымды шаруышылықтардың саны

 

Соңғы 3 жвлдарда облыста 13 асыл тұқымды шаруашылықтар, соның ішінде асыл тұқымды малды сатып алу негізінде 2 шаруашылық  құрылған.

Малды асылындаруды жақсарту үшін 90 ауыл мен кенттерде ІҚМ қолдан ұрықтандыру бекеттері  ұйымдастырылды. 2 дистрибьютерліқ орталықтарында жылына 76 мың өгіз аталығының ұрығы сапасы жағынан тексеріліп іске асырылуда.

Асыл тұқымды сүтті мал өсірумен 2 зауыт және 10 шаруашылық айналысады, соның ішінде 7 шаруашылық сары ала тұқымды малды өсірумен және 4-і қара ала тұқымды мал өсірумен (Шемоноиха ауданы 2 тұқымды малдың түрімен бірдей айналысады «Белокаменское» ш/қ). Олар 1,6 мың бас асыл тұқымды тайыншаны өсіруге алды. Семментальды тұқымды сүтті табынның саны 2005 жылдың 1 тамызынан 13669 басты құрайды. Олардың 4876 аналық, қара-ала тұқымды-6042 бас, аналығы 2390 бас.

Ірі қараның негізгі етті тұқымы болып облыста қазақ ақ бастысы ірі қарасы болып табылады. Осы тұқымның негізгі табынын 8576 бас ірі қарақұрайды, оның 3207 –сі аналығы. Сондай-ақ қара-ала тұқымы да кең тараған, онымен 4 шаруашылық айналысады, асыл тұқымның саны 6042 баст құрайды, соның ішінде 2390 басы аналығы.

Қой шаруашылығында қазақтың май құйрығы, қатты жүнді тұқым басым (бір табында 39976 бас, соның ішінде 21331 басы аналығы), қазақтың май құйрықты, қатты жүнді 9276 бас, соның ішінде 4953 бас аналығы.

Екі асыл тұқымды шаруашылықтар «ірі ақ» тұқымды шошқа өсірумен айналысады, онда аналығы 500 басты құрайды.

Асыл тұқымды жылқы «таза қанды жүрісті» тұқым 60 бас (20 бие байталдар), қазақ типті «Джабе»- 500 бас (180 бие байталдар) құрайды.

Мал шаруашылығының ерекше саласы- бұғы мен марал шаруашылығын  дамыту үшін облыста  6780 басты (6291 аналық) 4 асыл тұқымды шаруашылықтар құрылды.

Құс пен мал басы санының өсуіне байланысты өнімін көбейтуге арнайы шаралар жүргізіледі. 1998 жалға қарағанда 1 фуражды сиырдан сүт алу 20,7 пайызға, бір қойдан жүн қырқу 17 пайызға, жұмыртқа 17 пайызға  ұлғайыды, малдың төлі де өсті: бұзау-11,8%, қозы 6,6 %, торай 13,2%, құлын 14,5 %.

Бұл мал шаруашылығының негізгі өнімдерінің көлемін ұлғаюына әкелді.

 

20 кесте. Мал шаруашылығы өнімі

                                                                                                                                                      (мың тонна)

 

Күрделі мәселелер:

·              Малдың 90 %-зы жеке және ұсақ шаруашылық иелерінде орналасқаны, етті өндеуді, қайта өндеуді және дайындауды қыйындатады.

·              Өнімділігі төмен және қарабайыр мал саны бүкіл табының 90 пайызынан асады, ал асыл тұқымдардын тірі үлес салмағы: ірі қара мал – 3,8 пайыз, қой – 2,7 пайыз, жылқы – 0,4 пайыз, шошқа – 0,4  пайызды құрайды.

·                Мал азығы базасының дамуы жеткіліксіздігінен көптеген аудандарда қысқы тұрақты кезінде 1,5-2 есе қажеттіліктен төмен  7-10 ц. жембірлігі  бөлінеді.

·                Шабындық және жайылым жерлерде мақсатты түрде түптілікті жақсартулар жүргізілмеген, жаз айларында биік таудағы жайылымдарды жеткіліксіз пайдалануы.

         Шаралар:

·              Мал тұқымын асылдандыру мен оның өнімділік сапасын арттыру бағытында мақсатты селекциялық-асылдандыру жұмастарын жолға қою, оның ішінде шетелдік генофондты пайдалану арқылы. Қосымша 10 асыл тұқымды мал шаруашылықтарың құру;

·              ІҚМ қолдан ұрықтандыру бекеттерін құру.

 

21 кесте. 2006-2010 жылдары ІҚМ қолдан ұрықтандыру бекеттерін құру (дана)

 

2004 нақты	2005ж. бағалау	болжам
		2006 ж.	2007 ж.	2008 ж.	2009 ж.	2010 ж.
80	90	96	102	108	114	120
соның ішінде қосымша құрылады
		6	6	6	6	6

 

·              Асыл тұқымды төлдерін сатуды  қөбейту.

 

 

 

22 кесте. 2006-2010 жылдары асыл тұқымды төлдерін сату.

                                                                                                                                                                (бас)

Мал түрі	2006 ж.	2007 ж.	2008 ж.	2009 ж.	2010 ж.
Сүт бағытында	1400	1500	1800	1901	2000
Ет бағытында	740	780	930	1030	1130
Қой  шаруашылығы	10800	13000	14000	15900	16000
Жылқы шаруашылығы	103	113	113	116	116
Шошқа шаруашылығы	60	70	75	80	90

 

·              Ауыл шаруашылық малдардың, құстардың, балықтардың, аралардың жоғары бағалы генофонд түрін дамытуды және сақтауды субсидиялау;

·              Мал шаруашылығы  өнімдерінің сапасын және өнімділігін арттыруды субсидиялау;

 

 23 кесте. 2006-2010 жылдары аталық бұқаның ұрығын сату көлемі

(мың   доза)

	2006 ж.	2007ж.	2008 ж.	2009 ж.	2010 ж.
Сату көлемі	70	75	75	80	80

        

Күтілетін нәтижелер:

·              Мал мен құс санын арттыру:

ІҚМ  11,3%-ға; қой мен ешкі 21,6% -ға; шошқа - 10%; жылқы - 31,1%; маралдар - 5,6%; құстар 17,2%.

 

 24 кесте. 2005-2010 жылдары мал басы мен құстардың өсу динамикасы

                                                                                                                                                                (мың бас)           

 

·              Мал шаруашылығы өнімдерінің өсу көлемі;

 

 25 кесте. 2005-2010 жылдары мал шаруашылығы өнімдерінің  көлемі.

 

Көрсеткіштер	2005 баға	2006 ж.	2007 ж.	2008 ж.	2009 ж.	2010 ж.	2010г  2005 ж. %
Ет, сою салмағымен	96,7	102,0	108,5	110,0	111,7	112,6	116,4
Сүт, мың тн	610,1	623,4	635,1	638,0	642,6	653,2	107,1
Жұмыртқа, млн. дана	274,8	285,5	291,0	294,0	294,6	295,6	107,5
Жүн мың тн	3,4	3,5	3,8	3,9	3,9	4,0	117,6
Тері шикізаты: ірі	278,0	243,0	289,0	290,0	290,0	290,0	104,3
Ұсақ млн. дана	850,0	916,0	797,0	800,0	800,0	800,0	94,1
Бұғы мүйізі,  кг.	6050	6100	6100	6200	6200	6300	104,1

 

·              Мал табындарында асыл тұқымды мал үлесінің барынша артуы: ІҚМ 6% -ға, қой мен ешкі - 4 %, жылқылар- 2,1 %, шошқа 3 %;

·              Асыл тұқымды мал сапасын арттыру есебінен мал шаруашылығы өнімдерін өндіруді 2010 жылы 2005 жыл деңгейінен:  еттен 16,4 %, сүттен  7,1 %, жұмыртқадан 7,5 %, жүннен 17,6 %; -ға арттыру;

·              Мал шаруашылығы өнімдерерінің бәскеге қабілеттілігін және экспорттық әлеуетін артыру;

·              Ішкі рынокты мал шаруашылығы өнімдерімен толтыру.

 

 

Балық шаруашылығында

Шығыс Қазақстан облысы көлемі 0,1 га асатын жалпы акваторий 900 км².  құрайтын 200 көлі бар су қоймаларына ие.  Балық шаруашылығы үшін қолайлы көлемі 1 км². асатын табиғи көлдер ерекше бағалы. Мұндай көлдердің саны облыс уамақтық су көлемі 730 км². құрайтын 91-ге жетеді. Сондай-ақ облыс аумағында 150-дей кіші су қоймалары жәнекөлемі 5,8 мың км². құрайтын тоғандар, балық аулауға , рекрационды және спортты- әуесқойлы балықшылыққа ыңғайлы 23000 суағарлар (ірі және кіші өзендер, каналдар т.б.) ағып жатыр. Жаңа кешенді және балықтық тоғандышаруашылықты құруға негіз болатын кіші суағарлардың мүмкіндігі зор. Шығыс Қазақстан облысының ішкі су қоймаларының мүмкіндігі толық қолданылып көрген емес.Балық өндірісінде көбінесе республикалық деңгейінде –Бұхтарма, Шүлбі су қоймасында, Алакөл, Сасықкөл көлінде ауланды. Бұл су қоймаларында балық шаруашылығы арнайы Республикалық бағдарлама бойынша дамуда. Кіші су қоймаларында балық аулау келесі қиындықтармен жүргізіледі: гидрологиялық және климаттық жағдайлардың біркелей еместігі, мелиоративті шаралардың балық аулаумен мүмкі еместігі, әр су қоймасына ғылыми зерттеу жұмысын жүргізу қажеттігі. Дегенмен, климат пен гидрологиялық өзгешеліктер ғылыми нұсқаулар бойынша, балық шаруашылығытүрлендіруге- тұқы, форель, бекіре, сиго, бұлан, шаян типтес, кешенді балық аулау мен құс өсіру, өсімдік жейтін балық өндіру және полидақылдардың көлемін арттыруды енгізуге қолайлы.

Негізгі балық аулау көлемі Шығыс Қазақстан облысы аймағы бойынша республикалық деңгейдегі- Бұхтарма (проекті көлемі-550 мың гектар) және Шүлбі (проекті көлемі- 25-5 мың га) су қоймасының үлесіне тиеді. Алакөлдің көлемі 1300 кв. км. шамасында. Аталған су қоймаларында балық шаруашылығы табиғи-жемдік қормен жүргізіледі. Соңғы 10-15 жылда балық аулау қалпына келтіріліп, қазіргі күнде жылына 8-9 мың тонна балық ауланады.

Бігінгі Шүлбі мен Бұхтарма су қоймаларында 27 қолданушы иеліктеріне жер алды, олар су қоймасының акваториясына тұтастай жауап береді. Тендерді жеңіп алған қолданушылар құатты материалды- техникалық базамен, балық өндейтін цехтармен қамтылған, үнемі балық қорын толықтыруға салым салып және балық шаруашылығының мелиорациясы бойынша жұмыстар жүргізеді.Экономикалық жағдайдың тұрақтануы, қолайлы нарықтың конъюнктурасы балық өнімін өндіру саласына жағымды ықпал етті. Соңғы 2 жылда облыста 7 балық өндіру зауыты ашылды, оның көбісі Германия, Дания, Швейцариядан әкілінген құрал-жабдықтармен жабдықтанды. Балық шикізаты  тек Қазақстан бойынша ғана емес, сондай-ақ ТМД, алыс шет елге шығарылады. Облыста ауланған көксеркенің 80%, табанның 40% қайта өндіріледі.

Кеңес дәуірі кезеңінде облыс аймағында балық өсіру көшеттігі мен тауар шаруашылықтары жұмыс істеп тұрды, соның ішінде, Бұхтарма ұылдырық өсіретін шаруашылығы, жыл сайын бағалы балықтардың 30 млн. сеголеткасын шығарып отырды, Өскемен (Новоявленка) тоған шаруашылығы (520 тоннаға дейін дайын тұқы), Семей тоған шаруашылығы, Өскемен форель шаруашылығы. Кіші су қоймаларында 200 тоннаға дейін балық ауланды. Бірақ жалпы экономикалық  дағдырысқа байланысты бүкіл өндіріс саласымен ауыл шаруашылығы дамумүкіндігінен айырылды.

Кәзіргі таңда Бұхтарма ұылдырық шығаратын шаруашылығы біраз (1,5-6 млн. тонна) тұқы өсірумен айналысады. Осыған дейін жұмыс істеген тоғандық шаруашылықтар жұмыстарын тоқтатты.

Көптеген кіші және орта су қоймаларының биопотенциалы бүгінгі күнде қолданылмайды. Тендерлік негізінде табиғат пайдаланушыларға берілген көл-тауарлы балық шаруашылығын дамытуға арналған суқоймаларында тауар есебінде өсірілетін балықтың бағалы түрлерінен  (тұқы, көксерке, өсімдік көректенетін, сиговыйлар, бекіре және бұлан) 1,5 мың тонна алынуы мүмкін. Бұл көрсеткіш балық шаруашылығына қарқындандыру жолымен жүркізу арқылы көбейтіледі. Кіші су қоймалары, көл және тоғандар даярлауда қолданыста жоқ мемлекеттік балықкөшеттік  пен жеке шаруашылықтың балықкөшеттік пайдалану керек. Бұл мәселе облыстың балық шаруашылығы алдына 2002-2004 жылдары балық шаруашылығын дамытудың аймақтық бағдарламасы негізінде қойылған болатын, бірақ ол орындалмады. Негізгі себеп 2003-2004 жылдардағы бағдарламадағы шараларды орындауға қажет қаржының жоқтығы. Бұхтарма ұылдырық өсіретін шаруашылығы өндірістік базасын жөндеуге  жөндеуге республикалық бюджеттен 68,8 млн. теңге жұмсалу қажет болса, нақты түрде бөлінгені 6,191 млн. теңге. Осының нәтижесінде өндіріс 2004 жылы 6 млн. сеголеттің орнына бар-жоғы 1,7 млн ғана бере алды. Жергілікті жер қоймаларының балық қорын қорғау бойынша облыстық бюджеттен қаржы бөлінген жоқ. Су қоймаларында экологиялық мәселе, әсіресе, жағалаудың санитарлық жағдайы шешілмеген күйі қалды.

Балық шаруашылығы саласында табиғатты қорғау заңы бойынша келеңсіздіктер бой алуда. Ауланған балықтың статистикалық есебі дұрыс көрсетілмейді. Кіші жасанды су қоймаларының гидротехникалық құрылымы бүлінген және төтенше жағдайына қауіп төндіру жағдайында. Кіші көлдер мен су қоймаларында бағалы балықтарды браконьерлік аулау мен экологиялық келеңсіздіктер көп кездеседі.

 Күрделі мәселелер:

·        Жергілікті жерлердегі су қоймаларының иесіз болуы және ондағы балық аулаудың жүйісіздігі;

·        Жергілікті су қоймаларының қанағаттанарлықсыз мелиоративті жағдайы;

·        Ұылдырық өсіретін шаруашылықтың толық құатты болмауы;

·        Өз бетімен балық көбейту материалымен айналысатын шаруашылық субъектілері мен балық көшеттіктерінің болмауы;

·        Жергілікті бюджеттің қолдауы көрсетпеуі;

·        Балық өндіретін өндірістің материалды-техникалық базасының нашарлығы;

·        Кіші су қоймаларын даярлау мен климатқа бейімделудің техникалы-экономикалық жағынан негізделмеуі және экологиялық жағдайының бағаланбауы;

·        Балықтың селекциялық аулануы (көксерке, шортан, сазан, сигалық).

 

Шаралар:

·        кіші су қоймаларын оқшаулатып пайдалана отырып балық шаруашылығын жүргізу үшін түгендеу және паспарттау;

·        жергілікті маңызы бар балық шаруашылығы су тоғандарын пайдаланушыларға конкурстық негізде бекіту;

·        балық көшеттіктерін және басқа ішкі су қоймаларын жөндеу жобаларын қаржыландыру және несие беру;

·        жергілікті су тоғандарында балықты көбейтуді және мелиорация жұмыстарын жүргізуді пайдаланушылар өз қаражаттары есебінен жасау;

·        балық өндіру мекемелерінің материалды –техникалық базасын дамыту;

·        шағын су тоғандарын  балықтандырудың және жерсіріндірудің биологиялық және техникалық –экономикалық негіздемелерін дайындау мен экологиялық жағдайына баға беру;

·        Жасанды ұдайды  өндірудің биотехнологиясын жетілдіру (түрлі су тоғандары үшін балық өсіру материалының оңтайлы жасын анықтау, шабақтарды жіберетін орынды нақталау, жас балықтарды тездетіп өсірудің қазіргі заманғы технологиясын қолдану және игеру-инкубациялық құрал жабдықтарды қолдану, гипофизарлық екпе жасау және т.б.);

·        балық өсіру шаруашылығының уылдырық шашу-өсіру және жайылым тоғандарын дамыту ушін биологиялық және техникалық- экономикалық негіздемелерді, ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың су тоғандарын балықтандыру мен жерсіндіру бойынша боилогиялық және техникалық- экономикалық негіздемелерді әзірлеу;

·        өнеркәсіптік балық аулаудың жаңа объектілерін жасанды дамытудың  биотехнологиясын енгізу;

·        балық ресурсын қорғауды күшейту, оның ішінде орман қорғаумамандарын осы жұмысқа тарту.

 

Күтілетін нәтижелер:

·              Республикалық жәнежергілікті су қоймаларындабалық аулаукөлемі жылына 12 мың тоннаға көбейді;

·              Тұрғындарды балық және балық өнімімен қамтамасыз етуді арттыру;

·              Жергілікті су қоймаларының экологиялық жағдайының жақсаруы;

·              Балық өндіру кәсіпорындарының дамуы, құаттың артуы;

·              Тоғандағы балық аулаудың көлемі:

2006 жыл – 0,04-0,05 мың тонна;

2007 жыл – 0,08-0,1 мың тонна;

2008 жыл –  0,3-0,5 тыс тонна; 

2009 жыл – 08-1,0 мың тонна;

2010 жыл – 1,2 – 1,5 мың тонна.

 

Тамақ және қайта өндіру өндірісінде:

Жаңа өзақ технологияларды қолданып, өзіне ірі инвестициялық жобаларды тарта алатын, өнім өндіретін, технологиялық жағынан өнімді өзгерте алатын, өзгеру кезенінде бағасын арттыра алатын өндірістер экспорт шығараалатын және бәсекеге қабілетті өндірістердің пайда болуымен дамуының базасы болады. Эр кезенінде бағаның  артуы жаңа жұмыс орындарының пайда болуына, сүт,ет, дақыл өндіру, көкеністерді алғашқы және терең қайта өндеужұмыстарына жұмсалады.

 

Күдерлі  мәселелер:

·              тамақ және қайта өндіру өндірісіне техникалық және технологиялық тозған материалды- техникалық базасы;

·              екінші деңгейдегі банктердің несиелерінің пайыздық көрсеткішінің жоғарылығы және несие беру мерзімінің қысқалығы;

·              тамақ және қайта өндіру өндірісі саласы үшін бәсекеге қабілетті отандық технологиялық жабдықтардың болмауы;

·              элемдік фирмалардың технологиялық жабдықтарының жоғары бағасы;

·              шет елден әкелінетін жабдықтарға қосымша құн салығы;

 

Шаралар:

·              Өндіріске жаңа технологияларды енгізу және сатып алу үшін кәсіпорындарға жеңілдетілген ұзақ мерзімдік кредит беру, негізгі және көмекші цехтарды технологиялық жабдықтармен қамту;

·              орта және жоғары звеноларға білікті мамандар даярлау;

·              өндірушіден қайта өндіруге  жіберілетін шикізатты тасымалдау шығынын субсидиялау;

·              жаңа технологияларды енгузіде мемлекеттік қолдауды арттыру;

·              ИСО 9000 сериясына әзірлеме мен менеджмент сапасын енгізуде кететін шығынды субсидиялау.

 

 26 кесте. Алғашқы және қайта өндеуде жаңа технолдогияларды енгізу

	Атауы	2005 жыл	2006 жыл	2007 жыл	2008 жыл	2009 жыл	2010 жыл
1	Ет өнеркәсібі	1	1		1	1	1
2	Сүт өнеркәсібі		1	1	1	1
3	Май өнеркәсібі		1
4	Ұн тартатын өнеркәсібі	1	1	1	1	1	1
5	Нан наубайханасы	1	1	1	1	1	1
6	Кондитерлік өнеркәсібі		1		1	1	1
7	Жеміс-көкөніс			1	1
8	Сусундар өндіру		1			1
9	Жарма өнеркәсібі		1		1		1
10	Балық өнеркәсібі			1		1	1
	Жиыны	3	8	5	6	7	6

 

Ауыл шаруашылық шикізатын озат технологияларды енгізу арқылы кешенді қайта өндеу, техникалық және технологиялық инновациялар, ассортименттің артыуы, импорты алмастыратын өндіріс өнімін жасау.

Жаңа өндірістерді құру ауыл шаруашылық өнімін қайта өндеуді тереңдетуге, қосымша жұмыс орындарының пайда болуына және қосалқы бағаны алуға мүмкіндік береді.

 

 

Күтілетін нәтижелер:

·              тамақ өнімін шығаруда бәсекеге қабілетті өндірістерді ұйымдастыру;

·              нарықты отандық өндірушілердің азық-түлік тауарымен қамтамасыз ету;

·              кешенді шығынсыз технология арқасында өнім өндіруге кететін шығын көлемін азайту;

·              бағасы мен сапасы жағынан бәсекелес тауарлар шығару.

 

5.1.3. Аграрлық-өнеркәсіптік кешені салаларын ғылыми қамтамасыз ету және инновациялық әзірлемелерді енгізу

 

         Шығыс Қазақстан облысының АӨК  ғылыми саласында еншілес мемлекеттік  кәсіпорындар «Шығыс Қазақстан  ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты» (ары қарай  - ШҚАШҒЗИ) республикалық мемлекеттік өнеркәсіп «Жер шаруашылығы мен өсімдік өндіру ғылыми өнеркәсіп орталығы» ҚР АШМ және  «Ет, сүт  өнеркәсібінің ғылыми зерттеу институты» (ары қарай ЕСӨҒЗИ) – республикалық мемлекеттік мекеме «Азық түлік өнеркәсібінің ғылыми  орталығы».

         ШҚЕСӨҒЗИ  – нің  тәжірибелі  үш шаруашылық  өнеркәсібінде жоғарғы сортты дәнді дақылдардың тұқымы, күнбағыс, картоп облыс шаруашылықтарының қажеттіліктерін қамтамасыз етеді».

         2001 жылдан  бастап  «Облыс  агроөнеркәсіп кешенінде ғылыми қолданбалы зерттеулер» бағдарламасымен  ғылыми зерттеу  жұмыстарын  екі бағытпен:

-  «Тірі  микроорганизимдерді, ауыл шаруашылық дақылдарын сақтау, дамыту, қолдану»;

- «Қазақстан регионы бойынша  ауылшаруашылық өнімдерін  сақтап, қайта өңдеу жұмыстарымен айналысатын өнеркәсіптерді  ғылыми жабдықтау».

         2001-2005 жылдар аралығында институт  ғылымдарымен 7 сорт жұмсақ бидай, 7 сорт – күнбағыс гибриді, 6 – жемдік көпжылдық шөп мемлекеттік сұрыптауға өткізілген.

         Облыс бойынша 17 сорт жем шөбі, 9 күнбағысты жергіліктендірілді.

         Күнбағыс өнімімен айналысатын  жеке меншік шаруашылықтар  күнбағыс гибридінің тұқымын егуде. Селекция институтының күнбағыс гибриді тек  Шығыс Қазақстанда ғана емес Алматы, Павлодар облыстарында да жергіліктендірді. Оның түсімділігі  15-20% - ға,  майлылығы – 52-53% дейін көтерілді.

         Түсімділігін  35 ц/га қамтамасыз ететін күнбағыс  өнімін өңдейтін  жаңа техналогияның түрлері жеке қожалық шаруашылықтары мен  кәсіпорындарға ұсынылып, енгізілді.

          Институтта  тұқым өңдеу жұмыстары 29 сортқа және 16 түрге  жүргізілуде. Жыл сайын 3000-3500 тонна жоғарғы сортты дәнді дақылдар түрі, 250-300 тонна күнбағыс, 300-350 тонна картоп, 50-60 тонна жемшөптерімен  тәжірибелі шаруашылықтармен бірге ғылыми бөлімдер  уақытында сорттарды ауыстырып облыс шаруашылықтарының қажеттіліктерін өтеуде.

         Дәнді дақылдардың  таза салмағы 65-75% құрайтын облыс шаруашылық  қожалықтары үшін  қысқа ауыспалы егіс айналым (4-5 егістік) әзірлемелері дайындалуда. Дәнді дақылдарды өңдеу техналогиясы  терең қарастырылып кәсіпорындарға ұсынылды. Қысқа ауыспалы егіс айналымын өсімдіктендіру (биологизированный) техналогиясы  көмегімен  минералды тыңайтқышсыз бидайдың өнімін 25-30 ц/га алуға жол ашады.

         Мал шаруашылығында  Шемонаиха  ауданынан «Белкин» шаруа қожалығы және Бородулиха  ауданынан «Қызыл партизан» шаруа қожалығы қара ала сүтті асыл тұқымды  мүйізді ірі қараның  симментальды  тұқымын алу жұмыстары жүргізілуде. Катон-Қарағай  ауданының  «Жас қанат»  шаруа қожалығының қой шарушылығында  Алтайдың қылшық жүнді  асыл тұқымын селекциялық жолы ғылыми негізде  жүргізілуде. Осы саланың сүт алу бағытында  «Қамысты» шаруа қожалығында  жоғарғы сапалы  симментальды отарды америка асыл  тұқымды аталық бұқаның  ұрығымен  сирыға жасанды осеменения жүргізілуде және де осы шаруа қожалығында берілген тұқым эмбирионын  трансплантациялау  америка теханалогиясы бойынша  жұмыс бастады.

         Институтта карпат және  орта орыс тұқымды аралардың жеке түрі  өсіріліп Шығыс Қазақстанда  бал өнімдерін  25% ұлғайтты. Осы типтегі ара омарталары Глубокий мен  Улан аудандарында көбеюде.

         Қазақстан Республикасының туберкулезді емдеу орталықтарында  ара шаруашылығы мен дәрілік өсімдіктер  өнімдері негізінде  адамды туберкулезден емдеу дәрі-дәрмектері жасалынып  клиникалық зерттеулерден  өтуде.

         Ғылыми әзірлемелердің көлемі ұлғаюда. 2004 жылы 2002 жылға қарағанда  3,5 есе көбейіп 10,5 млн. теңге құрады. 2005 жылы 18 шаруа қожалықтарымен  10 млн. теңге мөлшерінде  ғылыми әзірлемелер енгізуге келісім шартқа отырды. 

         ЕСӨГЗИ филиалында  әзірлемелер жасалынып малшаруашылық өнімдерін  өңдеу кәсіпорында  жаңа техналогия енгізілді. Бірақ филиалды  техникалық және техналогиялық қамтамасыз ету  ірі ет-сүт  өнеркәсібінен  артта қалуда.

         ЕСӨҒЗИ филиалының  ғылыми-зерттеу  іс-әрекетінің  негізгі бағыттары:

·        АӨК –нен  нарықтық қатынасқа  өту жағдайында қорсақтау  техналогиясы мен  техникалық жабдықтарды  дамытып комплекстік өңдеу мен малшаруашылық  өнімдерін  сақтау;

·        Прогрессивті физико-химикалық және биотехникалық жолдармен  дәстүрлі (екінші) өсімдік пен тірі шикізат қорын  өңдеу барысында  ғылыми негізделген  техналогия әзірлемелерін ет өнеркәсібінде қолдану;

·        Шикізат қорын  прогрессивті  физика-химиялық  және биотехникалық  дәстүрлі  жолдармен  өңдеу барысында  ғылыми негізделген  биологиялық толық  ет өнеркәсіп техналогиясын әзірлеу.

·        Сүт азық-түлігінің қиысты  кәсіпорындарымен  сүт өңдеу  техналогиясының ғылыми негізделген  әзірлемесін  осы саладағы  қазіргі заман  жетістіктерін  ескере отырып жасау;

·        Балаларға арналған  ет-сүт негізінде  жасалатын  жоғарғы сапалы  толық биологиялық  азық-түлік  кещенін техналогиямен  және ғылыми негізделген  рецептуралық  әзірлемелермен  қамтамасыз ету.

Күрделі мәселелер:

-         Агроөнеркәсіп кешенінде,  ғылыми зерттеу  орындарында  техникалық және  техналогиялық  жабдықтардың  артта қалуы;

-         Агроөнеркәсіп кешенінде  ғылыми әзірлемелерді  кәсіпорында қолданып,  енгізу жүйесінің  іс-қимыл интеграциясының  ғылыми  жетекшілгінің болмауы;

-         Ғылыми мекемелердің  материалды-техникалық  базасының  артта қалып қаржыландыру  деңгейінің  жеткіліксіздігі;

-         Иновациялық іс-қимылдың төмендігі;

-         Төлем ақысы  аз себебімен жас ғалымдардың  жеткіліксіздігі;

-         Өсімдіктер мен жануарлардың  гендік  қорын сақтаудың  бірлескен  жүйесінің жоқтығы;

-         Ақпараттық сервистік ортада  ғылымды пайдалану  жүйесінің  дамымағаны.

Шаралар:

Ø Облыстық ауылшаруашылық депратаментінде  «ШҚАШҒЗИ» ЕМК, АМК «Жөндеу  мен  өсімдік өсіру ҒӨО» ҚР АШМ және  «ЕСӨҒЗИ» АМК  «ҰАО азық өңдейтін  өнеркәсіп» саласына ғылыми әзірлемелерді  енгізу топтарын ұйымдастыру;

Ø Өсімдік шаруашылығының  әр алуан жағдайда  экологиялық қауіпсіз  және  үнемді  біртұтас  техналогияны  топырақты  құнарландыру  мен өсімдіктерді  әр түрлі зиянды  заттардан  қорғау негізінде  әзірлемелерді енгізу;

Ø ҒЗЖ – ын (НИР) қаржыландыруды ұлғайтып   ғылыми әзірлемелерді  кәсіпорындарға енгізу  және  институттың  материалдық  қамтамассыздығының  жақсаруын  мемлекет деңгейінде қарастыру;

Ø Аграрлы ғылымның  дамыған мемлекеттер  деңгейіне  жақынжаталап қаржыландыруын  этап бойынша ұлғайту;

Ø Ауыл шаруашылық  өсімдіктерінің генафонымен сирек түрлерінің  ерекшелігін  сақтап малдар мен  араларды  генетика-селекциялық  орталықтарда  генетикалық артықшылдығын  қолдану;

Ø Кәсіпорындардың  әртүрлілігімен өсімдіктерді  қорғаудың  интегрирді жүйесі, топырақтың құнарлылығын  арттыру мен  дәнді дақылдарды өңдеу қордық  энерго  үнемділік  техналогиясына  максималды  түрде  бейімдеп  қолданудағы  әзірлемелерді  дамытып жаңа әзірлемелер  енгізу.

Ø Ауыфлшаруашылық шикізаттарымен  азық түліктерді  ДСҰ-ның  талабы бойынша  өңдеу, сақтау және тасымалдауды жаңа жоғарғы  техналогиялық  кәсіпорындар  әзірлемелерін  несиелі қаржыландыруын ұлғайту;

Ø Халықаралық қаржыландыру ұйымдарының  грантын  қатыстырып Қазақстанның  аграрлы  ғылымын халықаралық  ғылыми әрекеттерде  шоғырландыру.

      Күтілетін нәтижелер:

·        бюджеттік қаржыландыруды оңтайландыру және  ғылыми әзірлемелерді коммерциялау арқылы ғылыми мекемелердің қаржылық тұрақтылығын күшейту;

·        ғылыми-зерттеу мекемелердің және ауыл шаруашылығы құрылымдарының әртүрлі меншік түрлерімен жан-жақты тиімді қарым-қатынастарының механизмін әзірлеу және енгізу;

·        селекция мен биотехнологиялық жаңа әдістемелерді қолдану негізінде ауылшаруашылығы және басқа да дақылдардың будандары мен сорттарын, тұқымын шығару және жетілдіру;

АӨК саласында ресурстар мен энергияны үнемдейтін, экологиялық қауіпсіз және экономикалық мақсатқа лайық технологияларды әзірлеу және енгізу.

 

5.1.4. Агроөнеркәсіп кешенін  мамандармен қамту

 

         Облыста агроөнеркәсіп кешеніне мамандар дайындаумен Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік         университеті айналысады. Бұл оқу орнының 7 институтының ішіндегі 3-і агроөнеркәсіп кешені кәсіпорындары үшін 21 мамандық бойынша мамандар дайындайды. Осы мамандықтар бойынша жалпы контингент 2000 адамнан асады, жыл сайын 500 маманнан артық дайындалады.

         Облыста жалпы контингенті 906 адамды құрайтын екі колледж жұмыс атқарады (Ұлан ауданы Саратовка ауылындағы Шығыс Қазақстан ауыл шаруашылық колледжі және Риддер қаласындағы аграрлық техникалық колледж). Бұлардан басқа ауыл шаруашылығы саласына мамандар дайындайтын 12 кәсіптік мектеп бар. Жыл сайын агроөнеркәсіп кешені үшін барлық деңгейдегі мамандықтар  бойынша мамандар дайындауға мемлекеттік тапсырыс көбейіп келеді.

2004-2005 оқу жылында мемлекеттік тапсырыс жағдайында агроөнеркәсіп кешенінің мамандықтары бойынша 316 адам дайындалды, оған кеткен бюджеттік қаражат 24,5 млн. теңге. Ауылдық кәсіптік мектептердің контингенті 3080 адамды құрайды, олардағы бюджеттік қаржыландыру көлемі 306,8 млн. теңге. Мамандар дайындау 22 кәсіп және фермер–арендатор, шаруашылықтағы қожайын әйел, шағын және орта бизнес кәсіпкерлері, қамту саласының маманы сияқты 7 жаңа мамандық бойынша жүргізіледі.

2004 жылы 1288 оқушы, 2005 жылы 1302 оқушы дайындықтан өтті. Орташа алғанда жылына бітірушілердің  62,6 %  еңбекпен қамтылады.

Колледждердегі мемлекеттік тапсырыс бойынша мамандар дайындау 2003 жылы 90 орын болды, 2004 жылы – 110 орын, 2005 жылы – 125 орын (барлық тапсырыстың 15,6 %, былтырғы жылы – 12,1 %).

         Колледждер мен кәсіптік мектептер оқу процестерін атқару үшін жер телімдерімен қамтамасыз етілген. Барлық кәсіптік мектептер компьютерлермен қамтамасыз етілген. Ауыл шаруашылық техникалары мен шеберханалардың құрал-жабдықтары біртіндеп жаңартылып келеді.

         Осыған қарамастан, АӨК кәсіпорындарын барлық деңгейдегі білікті мамандармен қамтамасыз ету күрделі жағдайда қалып отыр. Бүгінгі күні облыстың ауыл шаруашылық кәсіпорындарына жоғары білімді 370 маман, орта білімді 310 маман және 1360 жұмысшы мамандықтары бойынша адам қажет.  АӨК кәсіпорындарына  агротехникалық қызметтің инженер-механиктері, агрономдар, зоотехниктер, мал дәрігерлері, гидромелиораторлар мен гидроинженерлер, тамақ және өңдеуші өнеркісіп технологтары, компрессорлы және суытқыш құрал-жабдықтардың, салмақ өлшеу және құтыға салу техникаларының инженер-механиктері, осы салалардағы бақылау - өлшеу құралдарының инженерлері, ауыл шаруашылық және тамақ өндірісінің мастерлері, кең бейінде жұмыс атқаратын механизаторлар, электр мамандары, өндіріске баулитын мастерлер жетіспейді.

         Салалық экономика, бухгалтерлік есепке бейімделген, халықаралық стандарттарға сәйкес маркетинг және менеджмент сапасы бойынша мамандар жоқ. Тамақ және өңдеуші өнеркәсіп кәсіпорындары үшін көптеген мамандар қажет бола тұрып, олардың дайындалмауы көңілге қонбайтын жағдай.

        

 27 кесте. Тамақ және өңдеуші өнеркәсі кәсіпорындары үшін  2005 жылға мамандар дайындау бойынша мемлекеттік тапсырыстарды қалыптастыру жөніндегі ақпарат

 

 

Проблемалар:

·              Оқу орындарының АӨК саласы кәсіпорындарымен нашар байланыста болуы;

·              ҚР Ауыл шаруашылығы Министрлігінің қарауында аграрлық салға бейімделген оқу орнының болмауы;

·              Аграрлық институттарда қазіргі заманға сай құрал-жабдықтардың жетіспеуі;

·              Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университетінде оқу-тәжірибе шаруашылығының жоқтығы;

·              Аграрлық колледждердің және кәсіптік мектептердің материалдық техникалық базасының әлсіздігі;

·              әлеуметтік  қорғаудың әлсіздігі себептерінен даындалған білікті мамандардың басқа қызмет салаларына кетуі;

·              ауылдық кәсіптік мектептердің барлық аудандарда болмауы;

·              АӨК-де мамандар дайындайтын және қайта дайындықтан өткізетін, жаңа технологияларға үйрететін орталықтардың болмауы;

·              Облыста  ауыл жастары арасында аграрлық мамандарды насихаттау жұмысы әлсіз.

Шаралар:

·              Шәкәрәм атындағы СМУ құрамынан аграрлық институтты бөлу және оны Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылық министрлігінің құзырына беру;

·              Шәкәрім атындағы СМУ-де облыстық ғылыми-зеттеу орталығын құру;

·              Шәкәрім атындағы СМУ негізінде АӨК-нің басшы мамандары үшін біліктілігін көтеру курстарын ашу;

·              Шәкәрім атындағы СМУ-нің аграрлық технологиялық институтында ет және сүт өнеркәсібіне инженер-технологтар, инженер-экономистер дайындайтын бөлімдерді қайта қалпына келтіру;

·              Агроөнеркәсіп мамандықтарына бейімделген мамандар дайындауға облыстық әкімдіктің гранттарын бөлу;

·              Арнайы орта буын мамандарын және жұмысшыларды дайындау жүйесін жетілдіру;

·              Бородулиха, Абай және Аягөз аудандарында ауылдық кәсіптік метептер салу;

·              Аграрлық колледждер мен кәсіптік мектептердің материалдық техникалық базасын нығайту, оларды қазіргі заманғы ауыл шаруашылық техникаларымен және құрал-жабдықтармен жарақтандыру;

·              Аграрлық колледждер мен кәсіптік мектептер негізінде тамақ және өңдеуші өнеркәсіп кәсіпорындары үшін жұмысшы кадрларын дайындау бөлімдерін ашу;

·              АӨК-не жас мамандарды тарту мақсатында БАҚ жүйесі арқылы аграрлық мамандықтарды насихаттау жұмыстарын жүргізу;

·              бастауыш және орта кәсіптік оқу орындарын бітірушілерді жұмыспен қамту мақсатында жыл сайын «Бос жұмыс орындарының жәрмеңкелерін» өткізу;

·              Шығыс Қазақстан ауыл шаруашылығы колледжінің негізінде АӨК мамандарын дайындайтын және қайта дайындықтан өткізетін шағын Агротехнопаркін ашу.

·              Күтілетін нәтижелер:

·              Облыстың АӨК-не мамандар дайындау және білікті мамандармен қамтамасыз ету;

·              Халықаралық стандарттарға сәйкес дайындалған жоғары біліктілікті мамандардың көмегімен АӨК-нің басым бағыттарын, оның ішінде аграрлық білім саласында да дамыту;

·              АӨК саласында мамандарды кәсіптік дайындау курстарын жандандыру.

 

5.2 Агроөнеркісіп кешенінің инфрақұрылымын дамыту

 

5.2.1. Мал дәрігерлік және фитосанитарлық қауіпсіздік жүйесі,

 өнім сапасына бақылау жасау және техникалық реттеу

 

Малдәрігерлік қауіпсіздік шаралары

        Қоздырғыштары ұдайы қоршаған орта мен жабайы жануарларда болуына байланысты мал ауруларының (сібір жарасы, құтырық, бруцеллез)  табиғи ошақтарының болуы әсерінен жыл сайын облыста жануарлардың жұқпалы ауруларының  12-ден 18-ге дейін ошақтары тіркеуге алынады. Аурудың осы түрлерінің алдын алу шаралары Республикалық бюджет есебінен жүргізіледі. Жұқпалы емес аурулардың алдын алу, дезинфекция, дезинсекция, дератизация мал иелерінің қаражаттары есебінен жүзеге асырылады.

         Облыста мал бруцеллезінің 16 қолайсыз ошағы бар, малдың құтырық ауруының, лептоспироз, пастереллез, қарасан ауруларының ошақтары тіркелген. Кадастрға сәйкес облыс аумағында сібір жарасы ауруынан өлген малдар көмілген 652 астам  жер есепке алынған. Бұл жерлер бойынша жасалған мониторинг кейбір топырақ ошақтарының осы уақытқа дейін қауіпті  және мал мен адамдар үшін жұқпалы ауру көздері  екендігін көрсетеді.

         Мал мен құстың барлық түрлерінің санының өсуімен, өнім өндіру және мал өнімдерін тұтыну көлемінің көбеюімен қатар,   малдардың аса қауіпті ауруларының (бруцеллез, сібір жарасы, құтырық ауруы) өсуі мен оны адамдарға жұқтыру қаупі  де орын алды.

         Малдар мен құстардың аса қауіпті аурулары бойынша эпизоотиялық  қолайлы жағдайды қамтамасыз ету үшін   жыл сайын өткізілетін диагностикалық және алдын алу шараларын зерттеуді  қаржыландыру көлемі өсіп келеді, бұл эпизоотиялық жағдайды бақылауда ұстауға жағдай жасайды. 2000 жылы осы мақсаттарға Республикалық бюджеттен 3 млн теңге, 2005 жылы 378,3 млн. теңге бөлінді. Бруцеллез бойынша қолайсыз пункттерді сауықтыруға 2005 жылы Республикалық бюджеттен 11,3 млн теңге бөлінді.

         Аурудың алдын алуды жүргізу, өңдеу, егу, малды зерттеу жұмыстары бәсекелестік ортаға берілді. Бұл шараларды Республикалық бюджет есебінен қаржыландырылатын «Эпизоотиялық қолайлы жағдайды қамтамасыз ету» бағдарламасының «Эпизоотияға қарсы» кіші бағдарламасына сәйкес малдәрігерлік препараттарды қолдану қызметін жүргізуді конкурста жеңіп алған 738кәсіпкер-  мал дәрігері жүргізеді

         Барлық деңгейдегі мал дәрігері - инспекторлары мал дәрігерлік шаралардың орындалуына, шикізат және мал өнімдерінің қауіпсіздігіне бақылау жасап отырады.

Барлық деңгейдегі мал дәрігері – инспекторларының 2005 жылдың 1 қаңтарындағы саны

 

	Округтер				Лицен-зиямен жұмыс істейтін-дер	Жұмыс істейтін мемле-кеттік мал дәрігер-инспек-торлары	Оның ішінде:
	Барлы- ғы	Ауылдық	Посел-келік	Қала-лық			Ауылдық округтер-де	РМК	Мал өнімдерін рыноктарда сатумен айналысатындар	Өңдеуші кәсіпорындарда мал дәрігерлік код алғандар
Барлығы:	264	228	26	10	738	338	264	89	27	8

Ауылдық округтерде мал сою жұмыстарына 264 ауылдық мал дәрігері-инспекторлары бақылау жасайды, ауылдық округтер инспекторлармен 100 % қамтылған.  Шикізат және мал өнімдерін сатумен айналысатын 66 рыноктың инспекторлармен қамтамасыз етілуі 40 %құрайды, оларда 27 мал дәрігері-инспекторы жұмыс атқарады.

         Шикізат және мал өнімдерін өңдеймен айналысатын 13 кәсіпорын мал дәрігерлік және санитарлық талаптарға сәйкес жұмыс атқару үшін Мал дәрігерлік департаментінде тіркеуден өтіп, куәлік және код алды. Олардың қызметіне толық бақылау жасау үшін қосымша 60 мал дәрігері-инспекторлары қажет.

         Ауылдық округтер мен аудан орталықтарында сою пункттері жетіспейді. Мал сою жұмыстары жеке аулаларда атқарылады,  мал союдан түскен қалдықтар және өлген малдың денесі бейімделген шұңқырларда көміледі. Мал сою пункттерінің қажет саны - 311, бары - 48, оның ішінде типтік жобада салынғаны  -19. Қамтылуы 15 % құрайды. Өлген малды көметін орынның қажет саны – 875, бары 338, оның ішінде типтік жобада салынғаны 45, қалғаны бейімделіп салынған орындар, бұл орындармен қамтылуы 39 % құрайды.

         Облыс аумағында жұқпалы аурулар мен сапасыз өнімнің таралуын болдырмау үшін бүкіл облыс аумағы бойынша орналасқан  мал дәрігерлік шекаралық пункттер бақылау жасайды. Барлық әкелінетін мал өнімдері шекарада мал дәрігерлік бақылаудан өтіп,  өнім сапасы зертханада тексерілгеннен соң  шекарадан өткізуге рұқсат беріледі. Пункттердің жұмысына шекарада және көлікте бақылау жасауды  ҚР Ауыл шаруашылығы Министрлігі Мал дәрігерлік Департаментінің құзырындағы оңтүстік шығыс аймақтық Мемлекеттік мал дәрігерлік бақылау басқармасы жүргізеді.

         Есеп беру және малды бірегейлендіру жұмыстары100 % атқарылды, мәліметтер компьютерлік базаға енгізіледі.

         Проблемалар:

         - Ауылдық округтерде мал дәрігерлік нысандардың –  мал өлекселерін сақтайтын орындардың, сою пункттерінің жетіспеушілігі, олардың мал дәрігерлік санитарлық талаптарға сай келмеуі;

         - Облыстық, аудандық мал дәрігерлік зертханалардың аз деңгейде техникалық жарақтандырылуы және олардың халықаралық стандарттар талаптарына сай келмеуі;

         - Барлық деңгейдегі мал дәрігер - мамандарын дайындаудың аз мөлшерде болуы. 2006-2010 жылдар аралығында 592 мал дәрігері қажет, Шәкәрім атындағы Семей университеті жылына  120 адам, Өскемен ауыл шаруашылық колледжі 36 адам  дайындай алады. Сеымен қатар, ереже бойынша мал дәрігерлік қызметпен айналысу  мақсатында лицензия алу үшін жоғары білімі барлар үшін 1 жыл жұмыс өтілі, орта білімі барларға 2 жыл жұмыс өтілі болуы қажет. Бұл жағдай жұмыс өтілі жөніндегі талаптарға өзгерістер енгізуді қажет етеді.

         - Республикалық бюджет есебінен ұсталынатын мал дәрігер- инспекторлардың жетіспеушілігі салдарынан өңдеуші кәсіпорындар мен рыноктар мал дәрігерлік бақылаумен толық қамтылмаған.

         - Мал дәрігерлік қызметтің, әсіресе аудандар мен ауылдарда автокөлікпен қамтамасыз етілмеуі.

         Шаралар:

         - АӨК-тің шаруашылық нысандарында  мал дәрігерлік қолайлы жағдайды қамтамасыз ету үшін  барлық мал басын мал дәрігерлік шаралармен 100 % қамту және уақтылы  жүзеге асыру;

         - Толық есеп жүргізуді және ауыл шаруашылық малдарын бірегейлендіруді қамтамасыз ету, ауыл шаруашылық малдарын бірегейлендіру жөніндегі мәліметтердің және мал дәрігерлік шаралардың компьютерлік базасын құру;

         - АӨК өңдеуші кәсіпорындарында мал өнімдері мен шикізаттардың мал дәрігерлік-санитарлық қауіпсіздігін қамтамасыз ететін   қабылдау және өндірістік бақылау жасау;

         - Малдың құтырық ауруына қарсы иммунологиялық алдын алу шараларын жүргізу мақсатында даланың тағы аңдарына жемтік қолдану  арқылы егудің қажеттілігі;

         - Шет елден әкелінентін мал өнімдері мен шикізаттардың мал дәрігерлік- санитарлық қауіпсіздігін қамтамасыз ету;

         - Төменде аталған қызметтерді жүзеге асыратын коммуналдық кәсіпорын құру: сібір жарасының топырақ арқылы тарайтын ошақтарын жою,   ҚР Үкіметінің бекіткен тізбесіне кірмеген мал ауруларының алдын алу және емдеу жұмыстарын орындауды қамтамасыз ету;

         - Жергілікті бюджеттердің қаражаттары есебінен ауылдық округтерді  мал дәрігерлік-санитарлық нысандар – мал соятын пункттермен, мал өлекселерін сақтайтын орындармен қамтамасыз ету;

         - Мал дәрігерлік алдын алу, диагностикалық шаралардың орындалуына  Мемлекеттік мал дәрігерлік бақылау жасау;

         - Сату орындарында (рыноктарда) мал өнімдері мен шикізаттарын сатуға мемлекеттік бақылау жасау, оларды пайдалануда мал дәрігерлік қауіпсіздікті қамтамасыз ету.

Күтілетін нәтижелер:

         - облыста эпизоотиялық тұрғыдан қолайлы жағдай жасау, созылмалы жұқпалы аурулардың ошағын жою, мал және құстарды жұқпалы аурулардан сақтау;

         - Мал басының саны мен өнімділігін ұлғайту;

         - Мал өнімдері мен шикізаттарын пайдалануда қауіпсіздік шараларын қамтамасыз ету;

         - Мал есебі, мал дәрігерлік шараларды жүргізу жөніндегі мәліметтер бойынша компьютерлік база құру;

         - мал дәрігерлік зертханалар мен шекарадағы және көліктегі мал дәрігерлік бақылау орындарының материалдық техникалық базасын нығайту;

-         Облыс аумағын басқа жерлерден  малдардың  аса қауіпті жұқпалы ауруларының келуінен қорғау;

-         Халықаралық стандарттардың талаптарына сай келетін жаңа диагностикалық тест –жүйе енгізу.

 

Фитосанитарлық қауіпсіздік және өсімдік карантині

 

         Өсімдік қорғау

Химиялық препараттармен өңделетін жерлердің көлемінің ұлғаюына қарамастан облыста аса қауіпті зиянкестер мен өсімдік аурулары бойынша фитосанитарлық жағдай күрделі күйінде қалып отыр. 

Облыс аумағында ауыл шаруашылық дақылдарына 50-ден астам  көп улы және 100 бейімделген зиянкестер, аурулардың 70 түрі және арам шөптердің 100-ге таяу түрі зиян келтіреді.

Олардың кейбіреуі (шегіртке, астық көбелегі,  астық қандаласы, астық тұқымдастарының сабақ таты, астық септориозы) аса қауіпті, мезгілінде жаппай көбейіп тарау арқылы экономикалық және экологиялық зиянкестер қатарына жатады.

Фитосанитарлық жағдайдың шиеленісуінің негізгі себептері:

-         пайдаланылмайтын  жерлер мен өңделмейтін егістік жерлердің болуы;

-         ауыл шаруашылық дақылдарын өсіруде технологияның сақталмауы;

-         қорғау шараларының толық орындалмауы;

-         бюджет және ауыл шаруашылық тауар өндірушілерінің шектеулі қаржы мүмкіндіктері;

-         Дәрілеуіш заттарды бүркетін техника мен себетін машиналардың толық тозуы.

2003-2005 жылдары аса қауіпті зиянкестер мен аурулардың жайылған ауыл шаруашылық жерлердің аумағын анықтау, ол жерлерді жерде жәнен авиациялық құрал-жабдықтармен өңдеу, пестицидтер сатып алу, оларды сақтау, жеткізу  үшін 2003-2005 жылдары республикалық бюджет есебінен 157,9 млн. теңге бөлініп,  толығымен игерілді.

 

Аса қауіпті зиянкестер мен ауыл шаруашылық дақылдарырың ауруларының жайылуы

және 2003-2005 жылдарда олармен күрес жайында мәліметтер

 

               

Пестицидтердің  бағасының жоғарылығына, өздеріндегі қаражаттарының жеткіліксіздігіне және ауыл шаруашылық тауар өндірушілерін кредиттеудегі шектеуге байланысты көптеген шаруашылықтар, әсіресе ұсақ шаруашылықтар оны қажетті мөлшерде сатып  ала алмайды. Жанар-жағар майдың қымбаттығынан зиянкестер мен ауыл шаруашылық дақылдарының ауруларына қарсы жасалатын химиялық өңдеу жұмыстары толық көлемде жүргізілмей келеді.

Зиянкестерге қарсы жасалатын химиялық өңдеу жұмыстарының көлемінің жыл сайын ұлғаюына қарамастан егістіктердің арам шөптермен ластануы жоғары деңгейде қалып отыр және химиялық өңдеу жұмыстарының көлемі қажетті деңгейдің 50- 60 % құрайды. Қара сұлыға қарсы химиялық өңдеу жұмыстары толық жасалмайды.  

 

Егіс алқаптарының арам шөппен ластануы, химиялық өңдеу жұмыстары

және гербицидтерді субсидиялау динамикасы

 

 

Дәнді дақылдар егіс алқаптарында аурудың барлық түрінің таралу деңгейі жоғары күйде қалып отыр.

Тозаңды қара күйе 15 % бидай және арпа егістіктерінде таралып отыр. Астықты дақылдардың септориоз және  сабақ таты таралған егістік көлемі 15-20 мың гектарды құрайды.

 

Тұқымды дәрілеу және оған берілетін субсидия динамикасы

 

Проблемалар:

-Материалдық техникалық базаның нашарлығы, «Республикалық әдістемелік фитосанитарлық диагностика және болжаулар орталығы» ММ бөлімшелері торабының аздығы.  Облыста тек қана облыстық және 5 аудандық бөлімшелер ұйымдастырылған. «Фитосанитария» РМК және «РМЦФД» ММ қызметтері жеке-жеке атқарылады;

- Дәрілеуіш заттар себетін  және бүркетін аппараттардың тозуы 95 % құрайды және олар толық ауыстыруды қажет етеді.

- Қаржының жоқтығы және өсімдік қорғайтын аппараттардың қымбаттылығынан көптеген шағын және орта ауыл шаруашылық тауар өндірушілері қажет техникаларды сатып алу мүмкіндіктері жоқ;

- Аса қауіпті зиянкестер мен ауыл шаруашылық дақылдарының ауруларына қарсы фитосанитарлық шаралар толық көлемде жүргізілмейді.

- Ауыл шаруашылық тауар өндірушілердің қаражаттары жеткіліксіздігінен тұқымды дәрілеу  және арам шөптермен күрес жұмыстары қажет көлемде жүргізуге мүмкіндік бермейді.

- Өсімдік қорғау бойынша ұйымдастырылған біліктілікті жоғарылату курстарында мамандарды дайындау толық көлемде жүзеге асырылмайды;

- Облыста тыйым салынған және жарамсыз пестицидтерді және олардың ыдыстарын сақтайтын арнайы орындар облыста жоқ.

Шаралар:

- облыстың барлық аудандарында облыстық әдістемелік фитосанитарлық диагностика және болжаулар орталығының бөлімшелерін құру;

-Шығыс Қазақстан облысы бойынша «Республикалық әдістемелік фитосанитарлық диагностика және болжаулар орталығы» ММ штаттық санын мемлекеттік мекеменің бөлімшелер торабын 14 бірлікке көбейту арқылы 85 бірлікке дейін көбейту, сонымен қатар материалдық-техникалық жарақтандыру.

-Қорғау шараларын (тұқым дәрілеуіш, дәрі себетін техника) жүзеге асыру үшін арнайы техниканы лизинг жүйесі арқылы алу;

- Біліктілікті көтеру курстарында өсімдік қорғау мамандарын дайындау;

- Зиянды және аса қауіпті организмдердің дамуы және таралуы жөнәінде уақтылы мониторинг жүргізу;

- Аса қауіпті зиянды организмдермен күресті уақтылы жүргізу;

- Тұқым дәрілеуіштері мен гербицидтердің бағасын төмендету;

-  Облыстық бюджет есебінен тыйым салынған және жарамсыз пестицидтерді және олардың ыдыстарын сақтайтын арнайы орындар салу.

 

Күтілетін нәтижелер:

         - Фитосанитарлық жағдай жөнінде дұрыс және толық мәліметтер алу;

         - Облыс аумағында қолайлы фитосанитарлық жағдай туғызу;

-         Өсімдік қорғау қызметінің оңтайлы құрылымын құру;

-         Аса қауіпті зиянды организмдердің жаппай таралу жағдайларын болдырмау;

-         Ауыл шаруашылық дақылдарын аса қауіпті зиянкестер мен аурулармен зақымдануынан қорғау.

 

Өсімдік карантины

Облыс аумағында бүгінгі күні жердің жасыл қабатын зақымдайтын 2 карантиндік нысан тіркеуге алынған: укекіре (горчак) және повилика.

Карантиндік шаралар кешенін атқару барысында облыстың карантиндік нысандарының тізімінен «Капр қоңызы» толығымен алынып тасталынды. Жайылып өсетін укекіре көбінесе оңтістік аудандардың ауыл шаруашылық жерлерінде таралған және оның  таралу аумағы күннен күнге көбейіп келеді. Укекіренің ең көп тараған жерлері Үржар, Улан, Күршім, Зайсан аудандары.  Аталған карантиндік арам шөптің таралуының негізгі себебі пайдаланылмай тасталған жерлер мен өңделмейтін егістік жерлердің орын алуы, карантиндік  кешенді шаралардың толық орындалмауы, бюджет және ауыл шаруашылық тауар өндірушілердің шектеулі қаржы жағдайлары.

         Повилика жасыл шөп қабатында және көбінесе жол жиектерінде, ауылдық аймақтарда және ауыл шаруашылығына пайдаланылмайтын  жерлерде жайылған. Өңдеу жұмыстары көбінесе механикалық әдістермен жүргізіледі.

2003-2005 жылдары карантиндік шараларды жүзеге асыру үшін республикалық бюджеттен  236,2 млн. теңге қаражат бөлініп, ол толығымен игерілді, оның ішінде карантиндік нысандардың ошақтарын жою үшін химиялық өңдеу жұмыстарын жүргізуге 228,9 млн. теңге бөлінді және игерілді, химиялық өңдеу жұмыстары 65 мың гектар жерде жүргізілді.

Карантиндік арам шөптерді анықтау үшін 260 мың гектар жерде мониторинг жұмыстары жүргізілді, игерілген қаражат –7020 мың теңге.

Ағымдағы жылы  мал дәрігер инспекторларының қосымша 23 штаттық бірлігі, оның ішінде  1-і облыстық аумақтық басқарманың бөліміне, шекаралық постарға 15 бірлік, аудандық аумақтық басқармаларға 7 бірлік бөлінді. Алматы қаласындағы өсімдікті қорғау ҚазҒЗИ өсімдік карантині бойынша 4 мемлекеттік инспектор  біліктілігін жоғарылатты.

 

 

 

 

 

 

32-кесте. 2003-2005 жылдары карантиндік арам шөптер мен зиянкестердің таралуын

және оларға қарсы күрес жөнінде мәлімет

(мың.га)

 

Проблемалар:

- Бородулиха ауданы Ауыл теміржол бекетінде өсімдік карантині бойынша постың жоқтығы;

- ҚР АШМ аумақтық басқармасының  өсімдік карантині жөніндегі инспекторлардың және шекаралық фитосанитарлық пункттер мен посттардың материалдық техникалық жағынан нашар қамтамасыз етілуі;

- Өсімдік карантині жөніндегі инспекторлардың әдістемелік, анықтамалық-ақпараттық әдебиеттермен,  өсімдік карантині аясында халықаралық нормалар мен стандарттар көрсетілген әдістемелермен жеткіліксіз қамтамасыз етілуі, Қазақстан Республикасының негізгі сауда партнерлары болып есептелетін елдердегі карантиндік нысандар бойынша өзгерістер және таралуы жөнінде ақпараттың жоқтығы.

-         Өсімдік карантині бойынша білікті мамандардың жетіспеушілігі;

-         Карантиндік байқау кезінде карантинге жатқызылған өнімдер мен бионысандарды зертханаларда зерттеу және экспертизадан өткізу үшін арнайы тұрақты, мамандандырылған ғимараттардың жоқтығы.

Шаралар:

-Карантиндік нысандарды уақтылы анықтау, оны оқшауландыру және таралу ошақтарын жою үшін аумақтар мен ауыл шаруашылық жерлерде толық көлемді анықтау жұмыстарын жүргізу;

- Өсімдік карантині бойынша  12 шекаралық пост үшін арнайы құрал-жабдық, оргтехника және басқа құралдар сатып алу.

Күтілетін нәтижелер:

-         Фитосанитарлық жағдай жөнінде дұрыс және толық мәліметтер алу:

-         Республика аумағына карантиндік нысандардың  кіруіне және таралуына жол бермеу.

АӨК өнімдерінің сапасын бақылаудың жүйесін және

  қауіпсіздік тәуекелдігінің бағасын жаңарту

 

         Бүкіләлемдік сауда ұйымына кіру аясында ең негізгі міндеттердің бірі АӨК өнімдерінің сапасын бақылау мен қауіпсіздік тәуекелділігінің бағасын халықаралық стандарттарға сай жасау.

         Облыста лицензия алған 16 астық қабылдау кәсіпорындары және 19 ірі және орта ұн тартатын кәсіпорындары бар.

         Жыл сайын  оьлыстың астық қабылдайтын кәсіпорындары 25-тен 45 мың тоннаға дейін астық қабылдайды. Негізгі азық-түлік дақылдарына  түріне жататын бидайдың жұмсақ сорттарының құрылымында 2-класқа жататын  бидайдың мықты сорттарының үлес салмағы өте төмен.(2004 ж –0,7 %). Негізгі бөлігін 3-класты бидай құрайды.

         Менеджменттің ISO 9000 сапалық  халықаралық стандарттар жүйесіне өту өнімді сатып алушыларды олардың талаптарына және  реттеу талаптарына сай келетін өнімдермен қамтамасыз етуде аграрлық рынок мүшелерінің қызметін жақсаруға мүмкіндік береді.

 

33-кесте. 2003-2005 ж.ж жұмсақ бидай  астығының сапасы

 

        

Облыс бойынша осы салада жұмыс атқаратын  өнімдер өңдеумен айналысатын 124  кәсіпорынның «Восток-Молоко» ЖШС (сүт өңдеу), «Шем Азат» АҚ (ет өңдеу), «Тамила плюс» ЖШС (сыра жасау), «МАЙ» АҚ (күнбағыс өңдеу) ішінде халықаралық стандарттардың ISO 9000 сериялы менеджмент сапасына өтті.

         Бұл тұрғыдан алғанда көптеген ауыл шаруашылық өнімдерін өңдеумен айналысатын кәсіпорындар ғаламдық экономика және қатаң бәсекелестік күрес жағжайында жұмыс істеуге дайын емес.

Проблемалар:

         - сертификациялауда лабораториялық құрал-жабдықтар мен отандық өлшеуіш приборларының жоқтығы және сай еместігі, ауыл шаруашылық шикізаттарын өңдейтін және тамақ өнеркәсібі кәсіпорындарының халықаралық стандарттарға сай еместігі;

         - Халықаралық стандарттарда белгіленген параметрлерді анықтау үшін сертификациялау жұмыстарын жүргізудің мүмкіндігі жоқтығы;

         - Ауыл шаруашылық шикізаттарын өңдейтін және тамақ өнеркәсібі кәсіпорындарының халықаралық стандарттарға  дайын еместігі;

         - Жаңа стандарттарды әзірлеу және қолданыстағы халықаралық стандарттарды үйлестіру қызметтері бағасының қымбаттылығы (әрбір стандарт үшін 300 мың теңгеден 1,0 млн. теңге  төленеді).

         Шаралары:

         - Ауыл шаруашылық шикізатын өңдейтін және тамақ  өнеркәсібі кәсіпорындарының зертханаларын  техникалық реттеу  шеңберінде халықаралық талаптарға сай келетін  тестер мен сараптама жасауға  мүмкіндік беретін қазіргі заманғы  құрал-жабдықтармен және приборлармен жарақтандыруда мемлекеттік қолдау шараларын жүргізу;

         - АӨК шеңберіндегі  заңдылықтарды техникалық реттеу шеңберінде талаптарға сай ету жөнінде ұсыныстар енгізу;

         - ИСО халықаралық стандарттарына өтуде сапа және артықшылықтарын қамтамасыз ету шеңберіндегі саясатты насихаттау жұмыстарын  күшейту;

         - Сапа менеджменті жүйесі мәселелері бойынша ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін және тамақ өнімдерін шығаратын кәсіпорындар үшін семинар- кеңестер өткізу;

         - ИСО және ХАССП стандарттары  негізінде  менджмент сапасы жүйесін әзірлеу және енгізуде кәсіпорындардың жартылай  шығындарына субсидиялар беру(республикалық бюджет қаражаттары есебінен).

         Күтілетін нәтижелер:

         - Отандық ауыл шаруашылық өнімдерді сатуда кедергілерді жою;

         - Отандық ауыл шаруашылық өнімдердің бәсекеге қабілеттілігн арттыру;

         - Өндірілетін өнімнің сапасын арттыру, ИСО стандарттарын енгізу,  карантиндік зертханаларды қазіргі заманғы лабораториялық құрал-жабдықтармен және аппаратуралармен жабдықтау;

         - Отандық экономиканың импортқа тәуелділігін болдырмау, ішкі рынокты  жоғары сапалы  отандық ауыл шаруашылық өнімдермен толтыру.

 

Қазіргі заманғы техникалық регламенттер  мен стандарттарды

әзірлеу және енгізу

         Ауыл шаруашылық шикізаттарын өңдеу және тамақ өнеркәсібі саласында 1115, оның ішінде 1026 мемлекетаралық (ГОСТ) және 89 ұлттық стандарттар бар.

         Оның ішінде өсімдік шаруашылығы шикізаттарының өнімдерін өңдеу стандарттарының үлесіне 44 % (496 бірлік),  мал шаруашылығы бойынша – 28,3 % (316), балық өнімдері – 7,5 % (85), сусын шығару алкогольдік өнімдерді, шай, кофені қосқанда – 10,2 % (114), қондыру жәіне технологиялық құрал-жабдықтар – 4,2 % (47), басқа стандарттардың үлесіне 5,1% (57) тиеді.

         Қазақстан Республикасы аумағындағы қолданыста бар стандарттар санының ішінде 61-і халықаралық ГОСТ стандарттарымен үйлестірілген, және бір де бір ҚР СТ жоқ.

         Өндірілетін ауыл шаруашылық өнімдерінің түрлері бойынша үйлестіру стандарттарының деңгейі төмендегідей:

         жалпы  өсімдік шикізаттарының өнімдерін өңдеу бойынша 9,7 %, немесе 496 ның 48 стандарты, оның ішінде астықты дақылдар бойынша 9,6 %, (496-дан 48-і), көкөніс бойынша 7,9 % (198-ден 19), темекі өнімдері – 62,5 % 24-тен 15-і), майлы дақылдар және қант қызылшасы 1,8 % деңгейінде.

         Мал өнімдері шикізаттарын өңдеу бойынша 1,3 %, немесе 316-дан 4-і, оның ішінде сүт өнімдері – 0,9%, (113-тен 1-і), ет өнімдері – 2,1 % (134-тен 3-і), құс еті және жұмыртқа, өңделетін жүн және тері бойынша стандарттар үйлестірілмеген.

         Қолданыстағы стандарттардың халықаралық аналогтарымен үйлестірілуінің төмен деңгейін ескере отырып, Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы Министрлігі соңғы жылдары  халық аралық стандарттармен үйлестірілген   100 ҚР мемлекеттік стандарттар  (ҚР СТ) жасауға тапсырыс берді, оның ішінде 26 -  техникалық саясат және машина жасау саласында және 74 – ауыл шаруашылық өнімдері өңдеу саласында.

         Мал шаруашылығы өнімдерінің сапасын бағалау үшін 1964-1990 жылдарда жасалған стандарттар пайдаланылуда. Осыған байланысты  мал шаруашылығы өнімдерінің 18 стандарттарын үйлестіру жоспарланып отыр.

         Дамыған елдерде қабылданған техникалық реттеу жүйесі өнімнің екі бөлігіне талаптарды нақты қояды: өнімге, оны өндіру процессіне және айналымына міндетті түрде қойылатын және нормативтік құқықтық актілермен- техникалық регламентпен реттелетін  қауіпсіздік талаптары және   ерікті сипаттағы және рынокпен реттелетін стандарттар.

         Шет елдік практикада туындаған жағдайға сәйкес нормативтік құқықтық актілерде қауіпсіздік бойынша талаптар жалпы түрде сапа сипаттамасы көрсетілмеген күйде қойылады.  Соңғылары техникалық реттеу саласында  нормативтік құқықтық актілер бойынша қойылатын талаптарды қамтамасыз ететін стандарттар -  үйлестірілген стандарттарда көрсетіледі.

Проблемалар:

Тамақ өнеркәсібі бойынша, стандарттау, метрология және сертификаттаудың ТЕО мемлекетаралық кеңесі жүзеге асыратын қолданыстағы мемлекетаралық стандарттарды үйлестіру, қайта қарау және көкейтесті ету қажеттілігі.

Шаралар:

 - Ауыл шаруашылық шикізаттарын өңдейтін және тамақ өнеркәсібі кәсіпорындарындағы зертханаларды  техникалық реттеу саласындағы  халықаралық талаптарға сәйкес тестілер және сараптамалар жасауға мүмкіндік беретін қазіргі заманғы құрал жабдықтармен және приборлармен жарақтандыру мәселелерінде мемлекеттік қолдау шараларын жасау;

 - Ауыл шаруашылық өнімдеріне  техникалық регламент жасау ұсыныстарын беру;

 - Қолданыстағы стандарттарды халықаралық стандарттарға сәйкестендіру мақсатында стандарттарды және сынақтан өткізу әдістерін үйлестіру;

 - АӨК саласындағы заңдарға техникалық реттеу талаптарына сәйкес ұсыныстар енгізу;

 - Мал шаруашылығы өнімдері бойынша халықаралық стандарттарға сәйкес 18 стандартты үйлестіру.

Күтілетін нәтижелер:

 - Отандық ауыл шаруашылық өнімдерін сатудағы техникалық жағынан болатын кедергілерді жою;

 - Отандық ауыл шаруашылық өнімдерінің бәсекеге қабілеттілігін арттыру.

 

 

5.2.2 АӨК өнімдерінің көтерме саудасы

 

         Азық-түлікті өткізу жолдарын жетілдірудің тиімді құралдарының бірі – азық-түлік товарларын көтерме сауда   рыноктары болып табылады.       Облыста республиканың басқа аймақтарынан әкелінентін өнімдер бағытындағы АӨК өнімдерін көтерме саудада сатумен айналысатын 3 рынок ұйымдастырылған (Өскемен, Семей қалаларында және Үржар  ауылында).

         Облыста өндірілетін ауыл шаруашылық өнімдерінің көпшілігі Қазақстанның ішкі рыногында сатылады. Экспортқа негізінен бұғы мүйізінен жасалған өнімдер, бал  және астықтың шектеулі партиялары шығарылады.

         Ауыл шаруашылық өнімдерін сату екі тәсілмен жүргізіледі:

1)   өндіруші -  ауыл шаруашылығын өнімін өңдеуші -  дайын өнімді көтерме саудамен сату және бөлшек сауда  рыноктарында сату

2)  өндіруші  -  ұйымдаспаған делдал – көтерме сауда - өнімді өңдеумен айналысатын кәсіпорын  - дайын өнімдерді рыноктарда сату.

         Ұйымдаспаған делдалдың қызметін өндіруші мен сатушыны өзіне тәуелді етіп алған,  өндірушілердің өндірген  өнімдерін рыноқта сатуды шектеп отыру арқылы бағаның  жоспарсыз өсуіне, товар сатудың бәсекесіз және заңдастырылмаған механизмін жүзеге асыруға,  «баға келісіміне» жол беретін алып сатарлар атқарады.

         Ауыл шаруашылық товар өндірушілері  өнімді сақтауға жағдайының жоқтығынан, өнімді сату үшін тұрақты рыноктарының болмауынан, қажетті айналым қаражаттарының жоқтығынан өз өнімдерін алып сатарларға төмен бағамен беруге мәжбүр болады.

Сонымен қатар, өңдеуші кәсіпорындар өнімді жаппай сатып алу маусымында ауыл шаруашылық өнімдерін сатып алу үшін айналым қаражаттарының жетіспеушілігінен маусым кезінде шикізат сатып алаға мүмкіндіктері болмайды, осыған байланысты өндірістік деңгейлері  төмен күйде қалады. Облыста құрылған муниципалды рыноктар (Өскемен, Семей қ, Үржар, Георгиевка селоларындағы) аздап сату және жеке тауарлар  сату базарларына айналып кеткен.

Азық-түлік жәрмеңкелері ұдайы өткізіліп тұрмайды, сондықтан бұл жағдай ауыл шаруашылық өнімдерін сатудағы проблемаларды шешпейді және бағаны тұрақтандыруға көп әсері жоқ.

Ал рынок жағдайында баға тұрақтылығының негізгі құралы болып табылатын фьючерлік келісім жасауға негізделген биржалық сауда-саттық  тәжірибесі облыста орын алмаған.

 

Проблемалар:

 - Көтерме сауда рыноктарының санының жетіспеушілігі, және рыноктық көптеп сатудың жаңа талаптарына толық жауап бере алатын көптеп сату инфрақұрылымының жоқтығы;

 - Көтерме сауданы кең түрде ұйымдастыру тәжірибесінің жоқтығы, сәйкес маман-кадрларының жоқтығы, жәрмеңкелер ұйымдастыру мақсатында көрмелік жәрмеңкелік ортарық құру, өндіруші мен сатып алушының   арасында ауыл шаруашылық өнімдерін  көптеп және аз мөлшерде сату шарттары бойынша келісім жасау;

 - Тамақ өнеркәсібі және өңдеуші салалар кәсіпорындарының дайындау торабын дамыту үшін жағдай жасау;

 - Тауарлар, баға және ауыл шаруашылығы өнімдерін көтерме сауда рыноктарында сату қызметтері жөнінде ақпараттарды жинау, өңдеу және тарату бойынша ақпараттық маркетингтік қызметті дамытуға жағдай жасау;

 - Агроөнеркәсіп кешені өнімдерінің жәрмеңкесін өткізу.

Күтілетін нәтижелер:

 - Дұрыс жолға қойылған, ауыл шаруашылық өнімдерін көтерме сауда жүйесі арқылы сатылатын өнім көлемін және азық-түлік өнімдерінің ассортиментін кеңейту;

 - Импорттық тауарлардың ішкі рынокқа  қысымын азайту және ауыл шаруашылық тауар өндірушілерінің  экспорттық рыноктарға, бірінші кезекте шекаралас елдерге (Ресей, Қытай)  шығу мүмкіндіктерін жасау;

 - Облыстың  азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету;

 - Ауыл тұрғындарын жұмыспен қамту проблемаларын шешу.

 

5.2.3. Ауыл шаруашылық өнімдерін дайындау жүйесі

 

Ауыл шаруашылығы өндірісінің айқын байқалатын маусымдық сипаты жаппай өндіру маусымы кезеңінде сатып алу операцияларын жүргізу мен тамақ  және өңдеуші өнеркәсіп кәсіпорындарының тұрғындардан ауыл шаруашылық өнімдерін сатып алумен айналысатын дайындау пункттері жүйесін құру арқылы жүзеге асырылатын  дайындау жүйесін дамытудың қажеттілігін туғызады.

Өнім дайындаудың қолданыстағы жүйесі сатып алу және алғашқы өңдеудің мамандандырылған пункттерінен және кешенді толық өңдеумен айналысатын тамақ және өңдеуші өнеркәсіп кәсіпорынан тұрады.  Сүт өнеркәсібінде сүт сатып алумен облыс ауылдарында 56 дайындау пункттері бар 24 сүт зауыты айналысады, ет дайындаумен 20 зауыт 11 шағын ет өңдеу және ет өнімдерін шығаратын цех айналысады. Жүн және тері шикізатын дайындаумен 21 дайындау пункті, картоп және көкөніс дайындаумен – 6 пункт,  күнбағыс сатып алумен 5 ірі зауыт және 234 шағын цех, астық дақылдарын ұн тартатын 260 кәсіпорын қабылдайды, және жармақ шығаратын 22 цех бар.

Мал өнімдерін мемлекеттік деңгейде дайындайтын «Мал өнімдері корпорациясы» ЖАҚ облыстағы өкілдігі  «Восток-Молоко» ЖШС бірлескен кәсіпорнымен бірге сүт дайындаумен және өңдеумен айналысады, ет дайындауды жеке дайындаушылармен бірге, тері жинауды «Тері-мех комбинаты» ЖШС арқылы, жүнді «Каз Руно»ЖШС арқылы дайындайды.

Облыс Қазақстан Республикасы бойынша  бұғы және мүйізді бұғылардың мүйізін дайындайтын жалғыз облыс болып есептеледі.  Мүйіз  және мүйіз өнімдерін сату тұрақты жүргізілмейді, сатып алушылырмен ұзақ мерзімге жасалған шарттар жоқтың қасы. Өнім  төмен (демпингтік) бағамен сатылады. Экспорттық бағыттағы осы саланы қолдау үшін «Мал өнімдері корпорациясы» ЖАҚ-ының  мүйіз өнімдерін экспорт үшін сатып алу мәселесін шешу қажет.

Қала тұрғындарын қысқа картопппен және көкөніспен қамтамасыз ету үшін ол өнімдерді дайындау және қоймада сақтау мәселесі проблема күйінде қалып отыр. Көкөніс және картоп сақтайтын  үй-жайларға  толық жөндеу жұмыстарын жүргізу,  микроклимат құру  құрал-жабдықтарын, алғашқы өңдеу,  қайта өңдеу,  сақтау, ыдысқа салу, тұтынушыларға жөнелтуге арналған технологиялық құрал-жабдықтарды қайта жарақтандыру  қажет.

 

Проблемалар:

- Арнайы мамандандырылған дайындау пункттерінің санының деткіліксіздігі және олардың төмен деңгейдегі техникамен жабдықталуы;

 - Ауыл шаруашылық өнімдерін алғашқы өңдеу, қоймада сақтау, құтыға салу,  сақтау және жөнелту бойынша өндірістік инфрақұрылымның жоқтығы;

Пайдаланыстағы көкөніс және картоп қоймалары жөндеуді және техникалық жарақтандыруды қажет етеді;

Маусым аралық уақытта ауыл шаруашылық өнімдерінің бағасының өсіп кетуі;

Өндірушіден өңдеушіге  шикізатты жеткізудегі жоғары деңгейдегі  тасымалдау шығындары;

Дайындаушы және  жүн сұрыптайтын мамандардың, товароведтердің жеткіліксіздігі.

 

Шаралар:

Мал, ет, сүт, жүн, тері шикізатын қабылдайтын және  арнайы техникамен, тоңазытқыш құрал-жабдықтармен жарақтандырылған  дайындау пункттерін ашу үшін тамақ өнеркәсібі кәсіпорындарына пайызсыз, ұзақ мерзімдік кредиттер беру;

Ауылда арнайы құрал- жабдықтары және көліктері бар өндірістік инфрақұрылым жүйесін дамыту;

Қалалар мен ірі тұрғылықты жерлерде муниципалды рыноктар құру;

Ауыл шаруашылық өнімдерін көптеп сату рыноктарының торабын құру;

Тұрғындардың ауыл шаруашылық өнімдерінің артығын сатып алуды ұйымдастыру;

Қайта өңдеуден  өткізілетін  ауыл шаруашылық өнімдерінің жеткізу шығындарының біразын субсидиялауды енгізу;

Тамақ және өңдеуші өнеркәсіп салалары мамандарын, товароведтерді дайындау.

Ауыл шаруашылық шикізаттарын дайындау жүйесін дамыту ауыл шаруашылық тауарларын жаппай өндіретін  жергілікті жерлерде алғашқы өңдеу, сақтау, өнім топтарын қалыптастыру, ыдысқа салу, толық өңдеуге жіберуге арналған құрал- жабдықтармен жарақтандырылған өнеркәсіптік дайындау пункттерін ұйымдастыру жолдары арқылы жүзеге асырылатын болады. Сүт қабылдайтын техникалық жарақтандырылған 15 пункт, 6 мал соятын пункт,  көкөніс, картоп және жабайы жеміс - жидектерді қабылдайтын және өңдейтін 5 цех, жүн және тері дайындайтын 5 пункт құру көзделінген.

 

 

 

34-кесте Облыста ауыл шаруашылық шикізаттарын дайындау жүйесін дамыту

(саны)

 

Күтілетін нәтижелер:

Ауыл тұрғындарының табысын және АӨК нысандарының табысын көбейту мақсатында малдың барлық түрлерінің санын, жеке меншік секторында көкөніс және және картоп өнімдерін көбейту;

Тамақ және өңдеуші өнеркәсіп кәсіпорындарының қуаттарын пайдалануды ұлғайту;

Маусымаралық уақытта ауыл шаруашылық өнімдерінің бағасын тұрақтандыру;

Ауыл тұрғындарының  еңбекпен қамтылу деңгейін көтеру;

Өндірістік емес сипаттағы ауылға көрсетілетін қызмет бойынша инфрақұрылымды дамыту;

Жаңа өндіріс орындарын ашу, тамақ және өңдеуші өнеркәсіп кәсіпорындарын қайта жарақтандыру.

 

5.2.4. АӨК  қаржылық  және  сақтандыру   инфрақұрылымы

 

Облыс агроөнеркәсіп кешенін қаржылай қамтамасыз ету көздеріне  републикалық бюджет, облыстық бюджет, «Аграрлық кредит корпорациясы» ЖАҚ, ауылдық кредит серіктестіктерінің, Бүкіләлемдік Даму Банкінің қаражаттары, екінші деңгейдегі коммерциялық банктердің, фермерлерді қолдаудың қоғамдық қорының, инвесткомпаниялардың кредит ресурстары. Агроөнеркәсіп кешенін қаржылай сауықтырудың негізгі шараларына агроөнеркәсіп кешенін дамыту бағдарламалары мен шараларын мемлекеттік қаржыландыру,  екінші деңгейдегі банктер арқылы  ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындарға  олардың айналым қаражаттарын толықтыру үшін берілетін кредиттер бойынша сыйақы ставкасын субсидиялау, шағын несиелер, инвестициялар тарту жатады.

Ауыл шаруашылығы өндірісінің маусымдық сипатына және өндіріс циклының ұзақтығына байланысты ауыл шаруашылық тауар өндірушілеріне  егіс жұмыстарын атқаруға  қысқа мерзімдік кредитттер, тозған техниканы жаңартуға, жаңа қазіргі заманғы технологияны игеруге, өңдеу цехтарын ашуға, тамақ және өңдеуші өнеркәсіп кәсіпорындарын дамытуға орта және ұзақ мерзімді кредиттер қажет.

Қаржыландыруда және ауыл шаруашылық тауар өндірушілері мен кәсіпорындарды кредиттеуде әлі де болса негізгі проблемалары төмендегідей болып отыр:

 - екінші деңгейдегі банктердің талабы бойынша қажет кепілдіктің жеткіліксіздігі;

 - кейбір шағын және орта ауыл шаруашылық тауар өндірушілердің төлем қабілеттілігінің төмендігі;

-         айналым қаражаттарының жеткіліксіздігі және банк кредиттеріне қол жетіспеушілік.

2006-2010 жылдары агроөнеркәсіп кешенін қаржылай қолдау  жалпы облыс экономикасын дамытуға, АӨК тұрақты дамытуға жағдай жасайтын шараларды жүзеге асыруға бағытталады.

Кәсіпкерлік қызметті дамыту, ауыл тұрғындарының табыс деңгейін көтеру мақсатында  мемлекеттің қатысуымен   негізгі міндеттері ауыл шаруашылық тауар өндірушілері мен ауыл тұрғындарын қаржылай қолдау болып табылатын арнайы ұйымдар қатарын құрылуда.

Ауылдық кредит серіктестіктерінің жүйесі арқылы ауыл шаруашылығы өндірісін кредиттеу

Ауыл шаруашылық тауар өндірушілерін  кредит қаражаттарымен қамтамасыз ету үшін 2001 жылдан бастап  «Аграрлық кредит корпорациясы» АҚ (әрі қарай – Корпорация) олардың жарғылық капиталына қатысуымен облыста   аймақтық қаржы институттары – ауылдық кредит серіктестіктері құрылып, жұмыс атқара бастады.

Қазіргі кезде облыста 11 АКС тіркеуге алынған, оның 10-ы жұмыс атқаруда. Тарбағатай ауданының  Барқытбел-несие» АКС құжаттары қазіргі уақытта қаржылық бақылау агентствосында тексеруден өтуде. АКС мүшелері  - 300 ауыл шаруашылық және өңдеуші салаларының кәсіпорындары. Бұл АКС жарғылық капиталына жалпы сомасы 150,4 млн. теңгені құрайтын қаражат енгізіліп отыр.

Қазіргі кезде кредит портфелінің жалпы көлемі 500 млн. теңгені құрайды. Осы қаржы институттары арқылы жобаның жүзеге асырылу  уақытында 622,1 млн. теңгенің кредит ресурстары берілді. Егер 2001 жылы 18,1 млн. теңгенің кредит ресурстары берілсе, 2005 жылдың 8 айында берілгені 301,4 млн. теңге (21-сурет) . Кредит ресурстары 80 % игерілді. Берілген кредиттерді қайтару бойынша облыстағы бір де бір АКС-нің  мерзімі ұзарған берешегі жоқ.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

РИС 21

АКС жүйесі арқылы ресурстарын игеру

 

 

Ауылдық кредит серіктестіктерін құру

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ауылдық кредит серіктестіктері  ауыл шаруашылық тауар өндірушілері үшін ең тартымды қаржы ұйымдарының бірі болып отыр.  Олардың тартымдылығы тек шағын және орта тауар өндірушілердің жылдық сыйақы ставкасы10 %  кредитке қолдары жетуінде ғана емес, сонымен қатар,  бұл ұйымдардың ауылдық жерлерде ұйымдастырылуы, бұл - ауыл тұрғындарын олардың өз  бизнестерін дамыту үшін  кредит ресурстарына  біршама жақындатып отыр. Сонымен қатар,  олардың екінші деңгейдегі банктерден айырмашылығы - АКС  сөзсіз артықшылықтары  бар, яғни  өзін өзі бақылау, өзара сенім және алған қарызы үшін ұжымдық жауапкершілік жүктелген қызмет атқару механизмі.

Ауыл шаруашылық өндірісін ауылдық кредит серіктестіктері арқылы кредиттеудің қазіргі  жүйесі оң бағаға ие болып отыр, әрі қарай дамытуды талап етеді және  оның құрылымының негізінде  ауыл тұрғындарын кредиттеудің жаңа түрлерін дамытуды қажет етеді.

Проблемалар:

Жарғылық капиталды қалыптастыру (аз көлемдегі жарғылық капитал АКС-нің пайдасыз жұмыс істеуіне әкеледі);

Ауылда АКС-не басшы мамандарды таңдау қиындығы;

Ақша бөлудің заңмен бекітілген ұзаққа созылатын процесіне байланысты АКС-не кредиттеу үшін бюджеттік қаражаттардың уақытында бөлінбеуі;

Қазақстан Республикасының Бюджеттік Кодексіне сәйкес сыйақы ставкасын анықтауда мемлекеттік кредит ресурстарының қымбаттылығы;

Ауылдарда жеке бизнес ашуға арналған қаражаттың жоқтығынан ауыл шаруашылығына жатпайтын бизнестің ринфрақұылымын дамытудың жетіспеушілік жақтары.

Шаралар:

Ауылдық кредит серіктестіктерінің  желісін кеңейту, облыстың барлық аймақтарын қамту үшін қосымша 6 АКС құру;

Әрекеттегі АКС жарғылық капиталын көбейту және  оларды кредит портфельдерінің көлеміне байланысты бірінші категорияға аудару;

АӨК кәсіпорындарын кредиттеу мәселелерін жедел түрде шешу үшін  облыста «Аграрлық кредит корпорациясы» ААҚ бөлімшесін ашуды қамтамасыз ету;

Кредиттік саясатты және ауылдық кредит серіктестіктерінің басқару қызметін жүргізу бойынша ақпараттық жүйе енгізуді қамтамасыз ету;

Ауылда ауыл шаруашылығына жатпайтын бизнесті дамытуға кредит беру арқылы ауыл тұрғындарының күнкөріс деңгейін жоғарылатуға жағдай жасау:

Күтілетін нәтижелер:

АКС санын 17 жеткізу;

Ауылдың тауар өндірушілерін пайызсыз кредит ресурстарымен қамтамасыз ету;

Ауылдық инфрақұрылымдарды дамыту (сервис орталықтары, дайындау пункттері, ауыл шаруашылық өнімдерін алғашқы өңдеуден өткізу, қол өнерді дамыту, ауылдық сауда нүктелерін кеңейту және т.б);

Ауылдық кредит серіктестіктерінің қаржылық жағдайына жедел түрде және әрдайым бақылау жасау;

Қосымша жұмыс орындарын ашу арқылы ауыл тұрғындарын еңбекпен қамту.

 

Астық қолхаттарының жүйесі

Аграрлық секторды кредиттеудің көлемін кеңейту мақсатында 2002 жылдан бастап астық қолхаттары жүйесі енгізілді. Астық қолхаттарының айналым тәуекелдігін азайту мақсатында 2003 жылы «Астық қолхаттары  бойынша міндеттемелердің орындалуына кепілдік беру қоры» АҚ құрылды, бұл қазіргі уақыттағы астық өндіру мен оны сатуға кепілдік беретін жүйенің тұрақылығын қамтамасыз ететін жалғыз институт болып есептеледі. Мемлекет Қордың қызмет жасауына 400 млн теңге бөлу арқылы ауыл шаруашылық тауар өндірушілерін астық қолхаттарының кепілдігіне қазақстандық және шет елдік банктерден кредит беру арқылы ауыл шаруашылығына инвестиция түріндегі экономикалық тиімділікке ие болып отыр.

Бірақта, облыста бұл жүйе әлі күнге дейін қолданылмай отыр. Оның себептерінің бірі ауыл шаруашылық тауар өндірушілеріне кредит ресімдеуде банктер  астық ресурстарын сақтайтын астық қабылдау пункттерінің, яғни Қордың мүшелері болып есептелетіндердің кепілдік астық қолхаттарын кепілдікке беруді талап етеді. Мұндай астық қабылдау пункттері облыста 4 ғана. Сонымен қатар, банктерді астық сапасы қанағаттандырмайды, қабылданатын астық сапасы 3 кластан кем болмауы тиіс.

Проблемалар:

АҚП сақталатын астық көлемінің аздығы;

Астықтың төмен сапасы:

Астықты сақтау және өңдеудің жоғары  құны;

Қор мүшелерінің аздығы.

Шаралар:

Астық сапасын жақсарту;

Қор мүшелерінің ауқымын кеңейту.

Күтілетін нәтижелер:

Астық қолхаттарын кепілдікке қою арқылы ауыл шаруашылық тауар өндірушілерін кредиттеу көлемін ұлғайту;

Ауыл шаруашылық тауар өндірушілерінің  кепілдік астық қолхаттары есебінен қазақсмтандық банктерден және шет елдік қаржы институттары жүйесі арқылы «арзан» қаржыландыруға қол жеткізуі.

 

Ауылға шағын кредит беру

Ауылды қаржыландыру жүйесі тұрғындардың 43 % ауылда тұратынындығын және олардың 1/3 бөлігінің табысы ең төменгі өмір сүру деңгейінен төмен екендігін ескере отырып, ауыл шаруашылық тауар өндірушілерін (шаруашылық серіктестіктер және шаруа қожалықтары) қолдаудан басқа тұрғындардың кәсіпкерлігін қалыптастыруға да бағыт алып отыр. Бұл жағдайлардың негізгі себептері  шектеулі  төмен ақшалай табыс  және  үй шаруашылығындағы өнімділіктің төмендігі.

Облыстың аграрлық секторындағы экономикалық жағдайды нығайту үшін ауыл тұрғындарына шағын кредит беру бағдарламасын жүзеге асыру жұмыстары басталды.

Қазіргі уақытта ауыл тұрғындарына 1-транш бойынша шағын кредит беру аяқталды. Кредит беруге дейін 66 оқыту семинарлары өткізілді және онда  ауылдық аймақтарда тұратын 1644 адам кәсіпкерлік негіздері үйретілді. Қордың облыстағы бөлімшесі 1300 тапсырыс қабылдап, оның 960-на шағын кредит беру үшін  оң шешім қабылданды, жалпы сомасы 85,7 млн теңгенің 806 шағын кредиті берілді, оның ішінде  18,2 млн. теңгенің 287 шағын кредиті (21 %)  табысы төмен үй шаруашылықтарына және 65,7  млн теңгенің 517   шағын кредиті (79 %)  табысы орташа үй шаруашылықтарына берілді

Проблемалар:

ауылда жеке бизнес ашу үшін қаражаттың жоқтығы;

Жеке бизнес ашуға тұрғындардың білім деңгейінің және тәжірибелерінің аздығы;

Бөлінген шағын кредиттердің тиімсіз пайдаланылуы;

Ауыл тұрғындарына кәсіпкерлік негізді үйрету жүйесінің жоқтығы.

Шаралар:

Ауыл тұрғындарына шағын кредит беруді ұйымдастыруға  мемлекеттік қаражаттар көлемін ұлғайту;

Экономикалық тұрғыдан белсенді ауыл тұрғындарының каржы-кредит ресурстарына қол жеткізулерін қамтамасыз ету;

Облыстың барлық аудандарында шағын кредит беру бағдарламасын жүзеге асыруды тарату;

Ауыл тұрғындарына кәсіпкерлік негізді үйрету семинарларын өткізу.

 

Күтілетін нәтижелер:

Шағын кредит берудің тұрақты, бәсекеге қабілетті және тиімді қызмет атқаратын  жүйесін құру үшін жағдай жасау;

Ауыл тұрғындарының кәсіпкерлік ынталарын көтеру және ауылда экономикалық қызмет аясын кеңейту;

Ауыл тұрғындарының табыс деңгейін көтеру арқылы ауылда кедейшілік деңгейін төмендету;

Қосымша жұмыс орындарын ашу арқылы  ауыл тұрғындарын еңбекпен қамтамасыз ету;

Өндіріс және өнімді өңдеу көлемін арттыру.

 

Тамақ және өңдеуші  өнеркәсіп кәсіпорындарын қолдау

Ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындарды қолдау мақсатында екінші деңгейдегі банктер арқылы ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындардың айналым қаражаттарын толықтыру үшін берілетін кредиттердің сый ақы ставкасын субсидиялау бойынша республикалық бюджеттік бағдарлама жүзеге асырылуда. Облыстық бюжеттен тамақ және өңдеуші өнеркәсіпті дамыту бағдарламасына кредит берілді.

2003-2005 жылдары аралығында екінші деңгейдегі банктер арқылы  сый ақы ставкасын субсидиялау бағдарламасы  бойынша 35 кәсіпорын  айналым қаражаттарын толықтыру үшін 2972,6 млн. теңгенің кредитін және 250 млн. теңгенің субсидиясын алды.

Қолданыстағы бағамен есептелген жылдық тауарлы өнім 28 миллиард теңгені құрағанда,  1 миллиард теңге көлемінде берілген пайызсыз кредиттің мөлшері оның аздаған бөлігін ғана құрайды (3,57 %).

2005 жылы облыстық бюджеттен тамақ және өңдеуші өнеркәсіпкәсіпорындарын дамытуға 70 млн теңге көлемінде  5 жылға орта мерзімдік кредит бөлінді.

35-кесте    Салалар бойынша айналым қаражаттарын толықтыру үшін берілген кредиттерді бөлу

(млн.теңге)

Проблемалар:

Субсидиялар тек шикізат сатып алуға жұмсалады, қосалқы материалдар мен ингредиенттер оған кірмейді.

Кредиттеудің қысқа мерзімдігі (1 жыл) және тендер өткізу процесінің созылып кетуі;

Бағдарламаға қатысуда және субсидияны толық көлемде алуда банкке тәуелділік;

Кредит ресурстарының белгіленген деңгейі (150 млн теңге)  жылдық айналымы 1500 ден 5000 млн теңгені құрайтын  ірі салалық кәсіпорындар үшін тиімсіз;

Қуаты аз кәсіпорындардың  олардан банктердің бас тартуына байланысты субсидияланған айналым қаражаттарына қол жетпеуі;

Оңай қол жететін және рәсімделетін айналым қаражаттарының жоқтығы;

Кәсіпорынның  жылыны тек бір ғана лотқа қатысу азық-түлік тауарларын шығаратын және ауыл шаруашылығы шикізатын кешенді өңдеу комбинаттарының дамуын тежейді;

Бағдарламаны жүзеге асыру аймақтық дамыту  бағдарламаларымен сәйкес жүргізілмейді. Кредитті төлем қабілеттілігі аз кәсіпорындар алады.

Шаралар:

Екінші деңгейдегі банктер арқылы ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындардың айналым қаражаттарын толықтыру үшін берілетін кредиттердің сый ақы ставкасын субсидиялау  бағдарламасы бойынша  кредиттеу ережелеріне өзгерістер енгізу;

Айналым қаражаттарын толықтыруға субсидия беру бағдарламасы мен тамақ және өңдеуші өнеркәсіпті дамытудың облыстық бағдарламасы бойынша бюджеттік қаражаттарды көбейту;

Тоқсандық нәтижелер бойынша кәсіпорындарды тікелей субсидиялау механизмін әзірлеу және бекіту;

Агроөнеркәсіп кешені нысандарын кредиттеуде және ауыл шаруашылық техникаларымен және құрал-жабдықтармен қамтамасыз етуде пайыздық ставканы субсидиялау;

Ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар үшін  қосымша құн салығы бойынша салық салу базасын төмендету арқылы ҚҚС төлемейтіндерден сатып алынатын шикізат сомасының мөлшерінде салық салмағын азайту.

Күтілетін нәтижелер:

Дайын өнімді өндіру көлемін ұлғайту және оның бәсекеге қабілеттілігін арттыру;

Ауыл шаруашылық өнімдерін өңдеуден көлеңкелі экономиканың қомақты бөлігін ығыстырып шығару;

Кәсіпорындардың өндірісті жаңғыртуға бағытталған айналым қаражаттарын тиімді пайдалану;

Ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеудің түскен тауарлардың ассортиментін кеңейту және жаңа түрлерін игеру;

Бюджетке түсетін салық түсімін көбейту.

 

Ауыл шаруашылығын сақтандыру

Ауыл шаруашылық өнімдері өндірісін тұрақтандырудың кепілдігі және ауыл шаруашылық тауар өндірушілерінің  мүліктік тәуекелін азайту үшін 2004 жылы өсімдік шаруашылығы өнімдерін өндірушілердің мүліктік мүдделерін  қолайсыз табиғат жағдайларының әсерінен өнімнің біраз бөлігінің және оның толық опат болуынан сақтандыруға бағытталған «Өсімдік шаруашылығын міндетті сақтандыру туралы» Қазақстан Республикасының сақтандыру төлемдері арқылы жүзеге асырылатын Заңы қабылданды.

Ауыл шаруашылығында сақтандыру рыногының тартымды емес екендігін ескере отырып, сақтандыру компанияларына  ауыл шаруашылық тауар өндірушілерінің   төлеген сақтандыру төлемдерінің 50 %  мөлшерінде субсидия күйінде мемлекеттік қолдау көрсетіледі.

«Өсімдік шаруашылығын міндетті сақтандыру туралы» Қазақстан Республикасының Заңын жүзеге асыру мақсатында  өсімдік шаруашылығында міндетті сақтандыруды қолдауға бөлінген бюджеттік қаражаттарды басқаратын Агент – «Ауыл шаруашылығын қаржылай қолдау қоры» АҚ Шығыс Қазақстандағы бөлімшесі (әрі қарай Қор деп аталады)  белгіленді, сақтандыру сомасының мөлшерін, сақтандыру сыйақысын  анықтау үшін өсімдік шаруашылығы өнімдерінің барлық түрлері бойынша 1 гектар жерге кететін шығындардың нормативтері бекітіліп, аудандық әкімдіктер мен АШМ аумақтық басқармаларына жіберілді.

Облыста өсімдік шаруашылығын сақтандырумен «Транс-Ойл» СК Шығыс Казақстан және Семей бөлімшелері айналысады.  Ағымдағы жылы өсімдік шаруашылығын міндетті  сақтандыру келісім шарттары 5818 ауыл шаруашылық тауар өндірушілерімен 747,6 мың гектар жерге жасалды, бұл көзделген мөлшердің 78,6 % және 90,9% құрайды. Обыстың 17 қала және аудандарының 9-ында бұл жұмыс толығымен аяқталды.  Жалпы сақтандыру сомасы 2073,7 мың теңгені құрады.

Облыстың 1587 ауыл шаруашылық құрылымдары 74,5 мың гектарды құрайтын жерге міндетті сақтандыру келісім-шарттарын жасаған жоқ.  Бұлар негізінен алғанда шағын шаруашылықтар. Аталған шаруашылықтардың көпшілігі 5-10 гектар жерге астық және майлы дақылдар өсірумен айналысатын және өнімдерін өз мұқтаждарына жұмсайтын Үржар, Бесқарағай, Аягөз, Катон-Қарағай аудандарындағы шаруашылықтар категориясына жатады. Олардың көпшілігінде  жер  актілері  мен аудан әкімінің жер пайдалану жөніндегі шешімі ресімделмеген.

Ағымдағы жылы  облыс бойынша  қолайсыз табиғат жағдайларынан  52,2 мың га  зардап шеккен, оның ішінде 9531 гектарға сақтандыру оқиғалары тіркеуге алынып,   зиян орнын толтыру үшін құжаттары «ресімделіп, Транс-Ойл» СК-на жіберілді. Қалған сақтандыру жағдайлары бойынша құжаттар ресімделу үстінде.

Проблемалар:

«Өсімдік шаруашылығын міндетті сақтандыру туралы» Қазақстан Республикасының Заңының және заңнамалық актілерінің жеке баптарының жетілдірілмеуі.

Шаралар:

Қолайсыз табиғат жағдайларынан  ауыл шаруашылық тауар өндірушілерінің шығындарын толық өтеу;

«Өсімдік шаруашылығын міндетті сақтандыру туралы» Қазақстан Республикасының Заңына  және заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу, атап айтқанда:

егістікке зиянкестерден болған опат жағдайды сақтандыру оқиғасына жатқызу;

1 гектар жерге кететін шығындар нормативтерінде Республиканың табиғат-климат аймақтарындағы барлық дәнді және бұршақты дәнді дақылдар тізімін көрсету;

Жергілікті атқарушы органдар құрған комиссия құрамына  гидрометеорологиялық қызметтің өкілдерін енгізу, комиссияны тұрақты негізде құру қажет;

Талаптарды жеңілдетіп, сақтандыру оқиғалары бойынша сақтандыру компаниясының ауыл шаруашылық тауар өндірушілерден талап ететін құжаттар тізбесін қысқарту;

Міндетті сақтандыру келісім- шартын жасаумерзімін егіс жұмыстары аяқталғаннан кейін 30 календарлық күнге дейін ұзарту және ауыл шаруашылық дақылдарын егісі басталғанға  дейін ауыл шаруашылық тауар өндірушілеріне келісім-шарт жасасуға мүмкіндік беру;

«Өсімдік шаруашылығында міндетті сақтандыруға мемлекеттік бақылау жасауды жүзеге асыру жөніндегі нұсқаудың» 5,6,7,8 баптарының орындалуын  ҚР АШМ  аудандық (қалалық), аумақтық бөлімдеріне жүктеу.

Күтілетін нәтижелер:

Инвестициялау тәуелдігін азайтуға, өсімдік шаруашылығы өнімдерінің негізгі түрлерінің кірісін көбейтуге,  сақтандыру рыногына халықтың сенімін нығайту үшін кепілдік факторы бола алатын  ауыл шаруашылығын сақтандырудың  тиімді  жүйесін құру.

 

 

5.2.5. Ақпараттық- маркетингтік қамту

 

         Аграрлық рынок мүшелерінің  бәсекелестіктің шешуші факторы болатын ақпаратқа қолдарының жетуін қамтамасыз ету мақсатында облыста «Казагромаркетинг» АҚ өкілдігі және 16 қала және аудандарда аймақтық  тораптары құрылды. Ақпарат беруден басқа Қоғамның негізгі міндеттеріне: өндірістің, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдеу және сатудың маркетингтік және  аналитикалық зерттеулері, фермерлер мен ауыл тұрғындарын  кәсіпкерлік пен шағын бизнестің негіздеріне оқытып-үйрету жатады.  2005 жылы  баға жөнінде ақпаратты жинау және өңдеу жұмыстары жолға қойылды.  Ауылдарда шағын  кредит беру бойынша кәсіпкерліктің негіздері 1644  адамға оқытылып-үйретілді. Мамандар таңдалынып алынды, қала және аудан әкімдерімен «Бірлескен қимыл келісімі» жасалды. Консультациялық орталықтар мен қоғамның материалдық техникалық жағдайын нығайту жұмыстары атқарылды. Ауыл шаруашылығында маркетинг және менеджмент негіздері бойынша консультация жүргізушілердің оқуы жүргізілді.

Проблемалар:

Шығыс Қазақстан облыстық өкілдігі бойынша құрылған  16 ауылдық ақпараттық консультациялық орталығының (ААКО) 5-нде жеке қызмет ғимараттары бар, оргтехникамен қамтамасыз етілгені – 3, телефон желісімен қамтамасыз етілгені – 5.

Ауылдық жерлерде ақпараттық технологияларды дамытудың жеткіліксіздігі;

Жаңадан қабылданған консультанттардың біліктілігінің төмендігі;

Ауыл шаруашылығындағы рыноктың  мүшелері арасында

 маркетингтің мағынасын түсінбеушілік.

Шаралар:

«Казагромаркетинг» АҚ өкілдігін, консультациялық орталықтарды оргтехникамен, байланыс құралдарымен және қызмет ғимараттарымен толық жарақтандыру;

Ауылдық округтер деңгейіне ақпараттық маркетингтік жүйені жеткізу;

Ауыл шаруашылығында  ААКО консультанттарын маркетинг және менеджмент негіздеріне оқытыпп-үйрету:

ААКО-ға аграрлық рынок мүшелері жөнінде мәліметтер жасауға көмек көрсету, ААКО  желісі арқылы    тегін маркетингтік ақпарат беру қызметін шеңберін кеңейту;

«Казагромаркетинг»АҚ көрсететін ақылы қызмет аясын кеңейту: бизнес-план жасау, инновациялық жобалар,  оқыту,  оргтехниканы абоненттік техникалық қамту,  мемлекеттік органдар мен ауыл шаруашылық құрылымдардың тапсырыстары бойынша аналатикалық материалдар жасау;

Жергілікті бюджеттерде  тегін қызмет тізбесіне кірмей қалған тапсырыс бойынша дайындалатын аналитикалық материалдарға қаражаттар қарастыру;

Ауыл шаруашылық білімдерін тарату және беру жүйесін дамыту;

АӨК өнімдерінің тұрақты өткізіліп тұратын көрмелері  мен жәрмеңкелерің ұйымдастыру.

Күтілетін нәтижелер:

Ауылдық жерлердегі ақпараттық құрылымдарды жақсарту;

Ақпараттық желіні кеңейту,  рынок мүшелерінің дұрыс ақпаратқа қолдарын жеткізу, АӨК субъектілерімен кері байланысты қамтамасыз ету;

Шет елдердің ауыл шаруашылығында болып жатқан озық тәжірибелерімен танысу және оны  тарату мүмкіндіктері;

Рынок мүшелерінің интеллектуалдық деңгейін көтеру, жаңа ақпараттық технологияларды енгізу. Шағын бизнесті дамытуда ауыл тұрғындарының белсенділігін арттыру,  ауыл тұрғындарының өз шаруашылықтарымен айналысатын бөлігінің тұрмыс жағдайларын көтеру;

Нарық субъектілері арасында өзара тиімді қатынастар жүйесін жетілдіру,  іскерлік байланыс орнату.

 

 

5.3.Ұлттық   бәсекелестіктің  артықшылықтарын  дамыту

 

5.3.1. Ұлттық бәсекелестіктің  артықшылықтаыны дамыту бойынша мемлекеттік саясат

 

Ішкі рыноктың шектеулі сыйымдылығы, ауыл шаруашылық өнімдерін өңдеудің төмен деңгейі, отандық өнімдердің шет елден келетін азық-түлік тауарларымен ығыстырылуы, әлеуетті әлемдік азық-түлік рыноктарына тиімді көлік жолдарының жоқтығы АӨК салаларының  отандық өнімдерінің бәсекелестік артықшылықтарын дамытудың тиімді жолдарын жасау міндеттерін қойып отыр.

 

Өсімдік шаруашылығы өнімдері

Облыста астық өндірудің жағдайы ішкі қажеттілікті қамтамасыз етуге және экспорттық потенциалды көбейтуге мүмкіндік береді.

Астықты шет елге шығарудың жылдық көлемі 5 жыл ішінде орташа есеппен 22 мың тоннаны құрады, оның ішінде бидай – 16,5 мың тонна.

Негізгі экспорттық дақыл -  бидай, оның үлес салмағы жалпы экспорт көлемінің 90 % құрайды. Екінші орында ұн экспорты (9%). Облыста негізгі экспортқа шығарушылар  - Ресейге, Белорусияға, Өзбекстанға, Қырғызстанға, Тәжікстанға бидай және ұн шығаратын «ЖәрдемАгро» АИК АҚ, «Шығыс Астық» ЖШС,  «Астана Бизнес» ЖШС, «АгроСтар» ЖШС.

 

36-кесте. 2001-2005 жылдары шет елге астық және астық өнімдерін шығару динамикасы.

                                                                                                                                                      (мың. тонна)

 

Проблемалар:

бидай сату каналдарының және биржалық сауда-саттықтың дамымағандығы, өркениетті көтерме сауда базарлары мен марткетинг жүйесінің жоқтығы, астық бағасынының белгіленімінің жоқтығы;

тасымалдау тарифтерінің жоғарылығы, арзан көлік жолдарының жоқтығы;

дәнді дақылдардың түсімділігін болжауды жоғары дәлдікпен анықтау әдістерінің жоқтығы;

астық сапасы бойынша бекітілген стандарттардың халықаралық деңгейге сәйкес келмеуі;

астықтың жәнеТМД елдері жағынан және алыс шет елдерден жергілікті астыққа сұраныс болған жағдайда оның өңдеу өнімдерінің ішкі бағасының бақылаусыз өсуі;

астықтың төмен сапасы жергілікті астықтың бәсекеге қабілеттілігі мен экспорттық потенциалын төмендетеді; 2001-2005 жылдары сақтауға жіберілген IV,  V класты және төменгі сапалы бидайдың орташа үлес салмағы 57,8 % құрады.

Шаралар:

өсімдік шаруашылығы өнімдерін шет елге сатуды қолдау бағдарламаларын дамыту;

өсімдік шаруашылығы өнімдері мен шет елге сатуды квоталау;

темір жол арқылы тасымалдаудың тарифтерін реттеу;

мемлекеттік стандарттарды жетілдіру және ИСО, ХАСПП базасы негізінде сапаны басқару жүйесін халықаралық стандарттарға өткізуді қамтамасыз ету;

Тауарлық биржаларда астықты биржада сатуды ынталандыру;

Күтілетін нәтижелер:

Жергілікті жердің астығының бәсекеге қабілеттілігін арттыру;

Ауыл шаруашылық құрылымдардың қаржы-экономикалық жағдайын нығайтуда оң жағдай жасайтын валюталық ақша түсімін көбейту;

Сапалы астық өндіру көлемін ұлғайту.

 

Мал шаруашылығы өнімдері

- Облыс шаруашылықтарының барлық түрлерінде 2004 жылы 89,2 мың тонна болды, бұл ұлттық нормалар бойынше есептелген қажеттіліктен 24,7 % артық, болвшвқта бұл көрсеткіш 1,4-1,6 есе артық болады. Өнімнің осы түрін шет елге сатуды дамытуда оның рыноктары  болып ТМД елдері және Біріккен Араб Эмираттары болып есептеледі.

 - Шет елге сатуға бағытталған  перспективалы мал шаруашылығы өнімдерінің бірі мүйізді бұғы шаруашылығының өнімдері. Бұл өнім негізінен Оңтүстік Корея және гонконгқа шығарылады. Шетке шығарылатын мүйіз өнімдерінің көлемі 4,5-5 мың тоннаны, бағасы 750-800 АҚШ долларын  құрайды.

 - Облыстың Ресей Федерациясына, Беларусь республикасына, Украина, Моңғолияға жүн, Ресей Федерациясы, Иран және Ауғанстанға тері шикізаттарын сату мүмкіндіктері бар.

 - 2004 жылы Иранға 16 мың АҚШ долларын  сомасында 30 тонна ірі қара малының тері шикізаттары,  Ауғанстанға  3,2 мың доллар сомасында 8,5 мың тонна басқа тері түрлері сатылды. 563 мың АҚШ доллары сомасында 825,4 тонна қылшықты жүн  (Ресей, Украинаға),  90,3 мың АҚШ доллары сомасындағы 47,8 тонна биязы жүн Моңғолияға сатылды.

 - Мал шаруашылығы өнімдерінің бәсекелестігін арттыру және бюджеттік инвестицияларды жүзеге асыру аясында экспорттық потенциалды дамыту  мақсатында әлемдік стандартқа сай келетін  ет,  сүт және сүт өнімдерін шығаратын мамандандырылған кәсіпорындар ұйымдастыру көзделініп отыр.

Проблемалар:

Мал шаруашылығы өнімдерін сататын дамыған каналдардың және биржалық сауданың жоқтығы;

Мал шаруашылығы өнімдерінде пайдаланылатын сапа стандарттарының халықаралық деңгейге сай келмеуі;

Мал шаруашылығы өнімдерінің төмен сапасы;

Мал шаруашылығы өнімдерін дайындау, өңдеу және сатуда өндіріс инфрақұрылымының дамымағандығы;

Мал шаруашылығы өнімдері шет елге шикізат күйінде шығарылады;

әлемдік рынокта бұғы мүйізінің өнімдеріне баға төмендеп кеткен.

Шаралар:

Мал шаруашылығы өнімдерін өндіруде және өңдеуде жаңа технологияларды енгізу;

Жоғары өнімді сауын малдары бар  сүт-тауарлы фермалар құру;

Сүтті толық өңдеуден өткізуді ұйымдастыру;

Ет шығаратын арнайы мамандандырылған кәсіпорындар құру;

Бұғы өсіретін шаруашылықтар негізінде емдеу-сауықтыру кешендерін ашу.

Күтілетін нәтижелер:

Мал шаруашылығы өнімдерінің бәсекеге қабілеттілігін арттыру;

Экспорттық қор құру;

Облыс тұрғындарын азық-түлікпен қамтамасыз етуде жергілікті өндірушілердің азық-түлік тауарларының үлесін арттыру;

Бәсекеге қабілетті мал шаруашылығы өнімдерінің экспорттық көлемін ұлғайту.

Тамақ және өңдеуші өнеркәсіп өнімдері

Металлургияны алмағанның өзінде облыстың тамақ және өңдеуші өнеркәсібін  тұрақты дамытудың  маңызды үлкен. Облыстың өңдеуші өнеркәсіп салаларының құрылымының 17 % осы сектор құрайды. Соңғы 4 жылдағы сектордың өсу қарқыны  жылына 106,2 %дан  109,5 % аралығында болды. 2004 жылғы нақты өсім алдыңғы жылмен салыстырғанда 6,9 % өсті, өнім шығару көлемі 27,9 млрд. теңгеге жетті, 2000 жылы 22,3 млрд теңге болған.

2004 жылы 2003 жылмен салыстырғанда азық түлік тауарларының негізгі түрлері бойынша  экспорт көбейіп, импорт азайды. Бұл көптеген отандық өнім түрлеріне  сұраныстың артуы және облыс экономикасының өсуі ғана емес, сонымен қатар  өндіріс қуаттарын жаңартуға және екінші деңгейдегі банктер арқылы  арзандатылған кредиттерді  айналым қаражаттарын толықтыруға жұмсауға бағытталған мемлекеттік қолдау шараларын жүзеге асырумен түсіндіріледі.

Өнеркәсіптің 3 саласы – май және тоң май шығару – майлы дақылдарды өңдеу (күнбағысты) - ұн тарту және жармақ шығару -  және жалпы өндірістің ішінде алда келеді және оның қомақты бөлігін құрайды, сонымен қатар ірі ауыл шаруашылық өндірісінің, толық өнеркәсіптік өңдеудің және Қазақстанда және шет елдерге бәсекеге қабілетті өнім шығарудың  айнасы болып табылады. Май және тоң май шығаруда тауарлы өнім көлемі 2004 жылы 6,4 млрд теңгені құрады, 2003 жылмен салыстырғанда өсімі 127,2 %, ет өндіруде – 2,7 млрд теңгені, өсімі 120,9 %, ұн тартуда 2,4 млрд теңгені құрады.

Одан кейінгі орында сусын шығару – 1,4 млрд теңге, басқа да тамақ өнімдері – 1,5 млрд теңге, балық өнімдері – 0,8 млрд теңге.

 «Маркетингтік аналитикалық зерттеулер орталығы» АҚ-ның Қазақстан экономикасының бәсекеге қабілеттілігін арттыру  Бағдарламасымен (жоба жетекшісі А.Абади) бірлесіп жасаған Қазақстанның тамақ өнеркәсібінің жеке секторлары бойынша бәсекелестік артықшылықтарының сараптамасы төмендегі жағдайларды айқындады (22 және 23 суреттер):

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

22 – сурет

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

23 сурет

 

Шикізат. Шығыс Қазақстанның  тамақ және  өңдеуші өнеркәсібіндегі айқын артықшылықтары:  малй дақылдар өсіру мен мал өнімдерін өндіру үшін салыстырмалы түрдегі қолайлы табиғат- климаттық және географиялық жағдайлары. Сапасына байланысты салыстырмалы түрде бәсекеләстік баға, ауыл шаруашылық тауар өндірушілері мен толық өңдеумен кәсіпорындарының жақын орналасуы, кейбір өнім түрлерінің ішкі тұтынуға жұмсалатын өнім көлемінен артуы, шикізаттың экологиялық салыстырмалы тазалылығы, өндірістің қосымша құнмен тіркесті дамуы, білікті мамандар  және өндіру тәжірибесі.

Қайта өңдеу. 1200 жуық өндірістік кәсіпорындар Шығыс Қазақстанның тамақ және өңдеуші өнеркәсібін құрайды, олардың 90 % шағын және орта  кәсіпорындар.

Артықшылықтарына шикізаттың алғашқы өңдеу бойынша өндірістік қуаттардың шикізат өндірілетін жерлерде  шоғырланғанын жатқызуға болады. Толық, кешенді, қалдықсыз технологиямен өңдейтін,  өнімді қорапқа салатын технологиялық құрал-жабдықтары бар кәсіпорындардың болуы. Қызметкерлердің жоғары деңгейдегі дайындығы, нормативтік құжаттар қоятын қатаң талаптар, мемлекеттік органдардың бақылауы және бәсекелестік жағдайында қызмет жасауда үйренген тәжірибе.

Жеткіліксіз жақтарына: ҚҚС бойынша жоғары салық салу негізі, ескірген технология жәнетехнологиялық құрал-жабдықтар. Қосалқы материалдар мен ингредиенттер өндірісінің жоқтығы. Жергілікті жерде өндірілетін өсімдік және мал шаруашылығышикізаттарын пайдаланылатын тамақ өнімдері өндірісінде ғылыми талдамалардың жетіспеушілігі.

Құты шығару. Соңғы жылдары Шығыс Қазақстанда халықаралық талаптар деңгейіндегі, жаңа құрал-жабдықтармен жарақтандырылған, отандық кәсіпорындардың қажеттіліктерін қанағаттандыруда үлкен мүмкіндіктері бар  құтылар  шығаратын кәсіпорындар қатары ашылып,  жемісті қызмет атқара бастады.  Олардың ішінде алдыңғы қатарда Семей қаласындағы «Казполиграф» ЖШС, Өскемен қаласындағы «Полиус»ЖШС, «Гофротара» ЖШС келеді. «Казполиграф» ЖШС-нің парақ,  стандартты қораптар және жеке тапсырыс бойынша жасалған жиынтыққа кіретін бұйымдары  бар қораптар түріндегі гофрокартон (екі, үш, бес қабатты), машинада орауға арналған кәмпит және кондитерлік бұйымдар этикеткаларын шығаратын өндірістік қуаты бар. Сүт өнімдері, медициналық препараттар, тамақ концентраттары, кофе, шай, специялар қораптарын жасайды.  Түрлі-түсті таңбасы бар ақ қағаздан жасаған пакеттер. Тамақ, темекі, дәрі шығару, косметика өнеркәсіптері үшін картон қораптар.  Барлық шығарылған бұйым түсті таңбамен безендірілген. Сұйық және қоймалжың тамақ өнімдерін құятын «Пюр-Пак» қораптары. «Полиус» ЖШС  полиэтилен бұйымдарын, сұйық тамақ өнімдерін салатын пленкалар, бір рет қолданылатын әр түлі сйымдылықтағы ыдыстар, пленкалар, дорбалар, пакеттер.

Тасымалдау және сақтау.  Қосымша құн  тізбегіндегі бұл звено қанағаттанғысыз деп бағаланады. Тамақ және өңдеуші өнеркәсіп салаларының кәсіпорындарының қазіргі уақытта жеткілікті деңгейде және қажетті сападағы тасымалдау және сақтау мүмкіндіктері  жоқ. Әсіресе ерекше жағдайды талап ететін, малдың барлық түрлері мен ет, сүт, балық , көкөніс және ауыл шаруашылық басқа да шикізаттарды тасып жеткізетін. Көкөніс және картоп сақтайтын қоймалары күрделі жөндеу жасауды,  техникалық, технологиялық құрал-жабдықтармен, арнайы ыдыстармен және көлік құрал- жабдықтарымен жабдықтауды қажет етеді. Сонымен қатар, шағын тауарлық  ауыл шаруашылық шикізатын өндіру,  оларды бейімделмеген үй-жайларда сақтау алғашқы өңдеу мен қайта өңдеу кезінде қосымша шығындардың шығуына жол береді. Бұл секторды дамытпай тамақ және өңдеуші өнеркәсіп саласының дамуы алға баспайды.

Сату. Бұл звеноның талдауынан Шығыс Қазақстанда бөлшек сауданың жақсы дамығанын байқауға болады.  Сатудың арнайы технологиясын қажет етпейтін бөлшек сауданың кең жайылған торабы, сонымен бірге жеткілікті мөлшердері қызметшілердің болуы тамақ өнімдерінің бөлшек саудасынын базарда толық орын алуына мүмкіндік берді. Ірі қалаларда отандық емес тамақ өнімдерінің көтерме саудасы кең қанат жайған.  Ішкі базарда отандық тауар өндірушілер өндірген азық-түлік тауарларын сататын фирмалық сауда жете дамымаған немесе мүлде жоқ.

5.3.2. АӨК кластерлерді қалыптастыру және дамыту

 

«Тамақ өнеркәсібі» аймақтық кластерін құру және дамыту

 

Қазіргі кезде Шығыс Қазақстан облысының азық-түлік тауарларын сататын базарларының сыйымдылығы 48,3 млрд. теңгеге бағаланады. Облыс тұрғындарының нақты табыстарының өсімін ескере отырып, ішкі рынок одан әрі дами түседі деген болжам жасауға негіз бар. Соған қарамастан, шет ел рыноктарына азық-түлік тауарларын шығару – негізгі стратегиялық мақсат ретінде қарастырылып отыр. Шығыс Қазақстан облысының тамақ өнеркәсібінің күнбағыс майын өндіруде, сүт өнімдері, ет өнімдері, балық өнімдері, бал және бұғы мүйізі өнімдерін шығаруда артықшылықтары бар.  Отандық өнімдерді сатуда потенциалдық рыноктар - Россия, Моңғолия, Корея, Жапония, Қытай және Алмания.

Аса жақсы дамыған экономикалық жүйелер мен  табысты жұмыс істейтін фирмаларға жасалған талдаулар бәсекеге қабілеттілікті арттырудың тиімді түрлерінің бірі кластерлік бағытты жүзеге асыру болып табылатындығын көрсетті. Сонымен қатар  кластерлер облыс экономикасы үшін ішкі рынок пен халықаралық экспансия (өктемдік жүргізу) негізінің  өсу нүктесінің рөлін атқарады. Қатысушылардың, тамақ және өңдеуші өнеркісіп кәсіпорындарының, ауыл шаруашылық тауар өндірушілердің, ғылыми, білім беретін және тәжірибелік мекемелердің, машина жасау кәсіпорындарының құты, ыдыс шығаратындардың  жер жағдайларының жақын орналасуы облыстың тамақ өнеркәсібін дамыту үшін кластерлік бағытты қолдануға және оның салаларында әлемдік еңбек бөлінісіне бірігуіне мүмкіндік береді.

Жасалған талдау нәтижесінде пилоттық аймақтық кластерлерді құру үшін  дайындықтары біршама  жақсы бағыттар анықталып отыр: май өндіру - «Май» АҚ «Өскемен май экстракциялау зауытының» негізінде, сүт – «Восток-Молоко» ЖШС негізінде, ет – «Мясная лавка»ЖШС, балық «......» ЖШС, жүн өндіру және өңдеу «Казруно»ЖШС, бал өнімдері және бал, ара шаруашылығы өнімдерін өңдеу  «Айтас» ЖШС, бұғы мүйізі өнімдерін өндіру және өңдеу – «Олений парк» ЖШС негізінде.

Бұл жағдайда негізгі назар өндіріс қуаттарын жаңғырту есебінен ауыл шаруашылық өнімдерін өңдеудің деңгейін көтеру мен оның  кешенділігін арттыруға,  ішкі рыноктың экспорт көлемін арттыруға аударылады,  бұған - тамақ және өңдеуші өнеркәсіп кәсіпорындары мен ауыл шаруашылық тауар өндірушілеріне тура және жанама түрде  жасалған мемлекеттік қолдаудың  біршама  әсері  болады.

Тамақ өнеркәсібінде кластерлерді құру және дамытудың  мақсаты -  интеграциялық байланыстарды қалыптастыру және мемлекеттік реттеуді жетілдіру негізінде аталған саланың өнімдерінің ішкі өндірісін кеңейтуге жағдай жасау және өнімнің бәсекеге қабілеттілігін арттыру.

Аталған мақсатқа жету үшін төмендегі негізгі  міндеттерді орындау қажет:

-         Салалық кластер мен оның мүшелерін тіркеу механизмін бекіту;

-         Кластер мүшелерінің өзара қарым-қатынастарының механизмін әзірлеу;

-         Агроөнеркәсіптік технологияны енгізу негізінде шикізат базасын дамыту;

-         Инновациялық және жоғары технологиялық өндірістерді игеру;

-          Халықаралық стандарттармен үйлестірілген техникалық шектеулер мен стандарттарды әзірлеу;

-         Ішкі және сыртқы рыноктарда сату көлемін кеңейту;

-         Отандық тамақ өнеркәсібі кәсіпорындарының өнімдерінің брэндтерін (дүниежүзілік сауда белгісін) қалыптастыру;

-         Нормативтік-құқықтық негіздер мен мемлекеттік реттеу механизмдерін жетілдіру.

 

Тамақ өнеркәсібінде кластерлерді құру және дамытуда барлық салаға ортақ төмендегідей проблемалар бар:

Кластер мүшелерінің нашар  қарым-қатынас жасауы;

Қосымша құн салығы бойынша жоғары салық салмағы;

Шикізат сапасының төмендігі

Механикаландыру және автоматтандырудың төмен деңгейі;

Негізгі өндірістік қорлардың моральдық жағынан және  сыртқы тозуының жоғары деңгейі;

Құты дайындау саласы нашар дамыған;

Айналым қаражаттары мен инвестициялардың жеткіліксіздігі;

Екінші деңгейдегі банктердің креиттері бойынша сыйақы ставкаларының жоғарылылығы;

Білікті мамандар мен орта буын мамандарының жетіспеушілігі;

Қолданыстағы стандарттау, сертификаттау және сапаны басқару жүйесінің халықаралық стандарттарға сай болмауы;

Отандық тамақ өнімдерінде дүниежүзілік сауда белгілерінің болмауы;

Тамақ және өңдеуші өнеркәсіп кәсіпорындарында қабылданған шикізатқа және жайын өнімге  лабораториялық бақылаудың жоқтығы;

Кластердің стратегиялық жобалауын және тактикалық маркетингісін жасауда әдістемелік қамтамасыз етудің жоқтығы;

Кластерлерлік қызмет жасауда маркетинг қызметінің нашар деңгейі және статистикалық мәліметтердің жоқтығы;

Рыноктағы баға және бағаны болжау жүйесінің болмауы себебінен болатын әділетсіз бәсекелестік.

 

Май өнеркәсібі кластері    

Шығыс Қазақстанда майлы дақылдарды өңдеу облыстағы және республикадағы серпінді қарқынмен дамып келе жатқан тамақ өнеркәсібі салаларының біріне жатады. Сонымен қатар, кластер құру үшін  ыңғайлы сала. Оның негізін төмендегілер құрайды:

1) тамақ және өңдеуші өнеркәсіп салаларының тауарлық өнімінің жалпы көлемінің  ішінде өсімдік майын өндірудің үлес салмағы 19 % құрайды, майлы дақылдардың жылдық өндіру көлемінің 90 % өңдеуден өткізіледі;

2) май шығару өнеркәсібінің кәсіпорын қуаттары жылына 168 мың тонна көлемінде;

3) 2003-2005 жылдарға арналған Мемлекеттік азық-түлік бағдарламасында өсімдік майымен  ішкі рынокты толтыру және  шет елге сату тұрақты дамытудың басым бағыттарының бірі болған;

4) Өсімдік майын өңдеу саласында әлемдегі алдыңғы қатардағылардың жоғары технологиялық құрал-жабдықтарымен және майды өндіру және рафинациялаудың қазіргі заманғы технологияларымен жабдықталған май шығаратын ірі кәсіпорындардың қатары. Бұл халықаралық стандарттардың талаптарына сай жоғары сапалы күнбағыс майын өндіруге және ішкі рынокта оның бәсекеге қабілеттілігін арттыруға мүмкіндік береді;

5)Май шығару кәсіпорындары басқа да майлы дақылдардың: соя, сафлор, рапс, горчица майларын өңдей алады.

6) Климат, топырақ жағдайлары ғылыми база және бұрыннан келе жатқан іс- тәжірибелер күнбағыс майлы дақылдары өндірісін дамытуға негіз болады. Облыста Қазақстан Республикасында өндірілетін күнбағыстың 70 % өсіріледі.

 

Кластерлік карта

Кластерлік карта жетекші буын болып есептелетін «Май» АҚ Өскемен май шығару зауытының және облыстың астық белдеуінде орналасқан ауыл шаруашылық тауар өндірушілердің қатысуымен жүзеге асырылады.

Май шығару кластерінің мүшелерінің құрамына «Май» АҚ (Өскемен қ), «Шығыс Қазақстан тәжірибе шаруашылығы» РМК, «Майлы дақылдар» тәжірибе шаруашылығы РМК,Қаз Өнеркәсіпастықжоба ҒЗИ, тамақ өнеркәсібі ҒЗИ, Алматы және Қарағанды маргарин зауыттары, астықты  аудандардың элеваторлары, күнбағыс майлы дақылдарын және басқа майлы дақылдарды  өсіретін ауыл шаруашылық тауар өндірушілер,, машина жасау кластерінің кәсіпорындары, ауыл шаруашылық техникалармен, қосалқы бөлшектермен және жанар-жағар маймен  қамтамасыз ететін кәсіпорындар.

 

 

 

ОБЛЫСТАҒЫ  МАЙ  ШЫҒАРУ КЛАСТЕРІНІҢ СЫЗБАСЫ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Май өндіру өнеркәсібінің қуаттары,  тн/аусымына

 

 

 

			16,5
	1

 

 

 

															23
							33,1
								26,5
				3,1												9
			9,6
											1,5
			0,01
													8
	14,7

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

        

Май өндіру кластерінің бірлестіктеріне кіру үшін ұсыныс жасалған кәсіпорындар майлы дақылдарды өсіруден бастап дайын өнім алумен айналысатын тікелей байланысты ірі бірлескен ұйымдастықтардың құрамына кіреді(немесе өздері де негізгі кәсіпорын), сондықтан оларға қатысты барлық мәселелер ортақ технологиялық тізбектің бір бөлігі болып есептеледі. Жетекші кәсіпорынға бақылау және өндіріс сапасын бақылау, яғни өсірілетін және өңделетін бидай сапасынан бастап дайын өнімнің сапасын басқару мәселелерін шеші анағұрлым жеңілірек түседі.

Май өндіру өнеркәсібінде кластер құру 3 сатыда жүргізіледі:

1) кластер мүшелері арасында ішкі байланысты қалыптастыру және дамыту;

2) өндірісті дамыту және майлы дақылдар өсірудің индустриялдық технологиясын енгізу;

3) өсімдік майы және оның толық өдеуден өткен өнімдерінің өндірісін жетілдіру және отандық май өнімдерінің сауда белгілерін дамыту.

 

Май өнімдері кластерінің өзіндік проблемалары

·         Майлы дақылдар және өсімдік майын сататын өркениетті көтерме сауда базарларының жоқтығы;

·         Майлы дақылдардың толық өңдеуден өткізілген  өнімдерін шет елге сатуды қолдаудың нақты мемлекеттік стратегиясының жоқтығы;

·         Сала жөнінде толық және дұрыс статистикалық мәліметтердің жоқтығы. Бүгінгі күнге май шығаратын кәсіпорындардың толық  тізімі ҚР Ауыл шаруашылығы Министрлігінде де, ҚР статистика жөніндегі Агентствосында да жоқ.  Көлеңкелі айналымның пайда болуы нәтижесінде, яғни есепке алынбаған астықтан өңделген өнімнің есепке алынбауына байланысты бюджетке  түсетін ақшаның жоғалуы.

 

Шаралар:

Республикада майлы дақылдарды өндіруді ынталандырудың мемлекеттік стратегиясын жасау – май өндіру кластерін құру;

Элиталық тұқым, гербицидтер, тыңайтқыштар алуға жеңілдетілген кредиттер беру, шикізатты және дайын өнімдерді тасымалдауға жеңілдетілген тарифтер (субсидиялау) жасау;

Майлы дақылдарды алғашқы және толық өңделген өнімдерін дамытуға қатысты бағдарлама жасау.

Күтілетін нәтижелер:

Қазақстандық өнімдердің ішкі және сыртқы рыноктарда бәсекеге қабілеттілігін арттыру;

Майлы дақылдарды өңдеуден өткен өнімдерінің экспорт көлемін ұлғайту;

Отандық компаниялар арасында әділетсіз бәсекелестікті азайту және баға демпингін болдырмау;

Саланың, сонымен бірге  жалпы республиканың экономикалық әлеуеттілігін дамытуда қосымша импульс беру;

Республика кәсіпорындары арасында бәсекелестік ортаны кеңейту және мамандандыру;

Бірінші сатыда жалпы өнімнің ішінде өнеркәсіптік өңдеу көлемін ұлғайту;

2008 жылы тазартылған өсімдік майын өндіру көлемін 14 мың тоннаға дейін ұлғайту.

 

Сүт кластерін құру және дамыту

Сүт өнеркәсібі облыстағы ең ірі салалардың қатарына жатады, оның үлесіне тауарлы өнім өндірісінің 4 % келеді.  Кластерлерді құру және дамытуда  бұл саланың болашағы зор болып есептеледі, өйткені:

1)    сүт  тұтынудың ұлттық нормаларынан  артық өндіріледі, 2004 жылы 601,8 мың тонна сүт өндірілді.

2)               2004 жылы қайта өңдеу кәсіпорындарында саланың қарқынды дамуы байқалды, өндірілген сүт өнімдері 1,1 млрд теңгені құрап, 2003 жылдың деңгейінен 5,6 %.

3)    сүт өңдеу зауыттарының аймақтарда орналасуы шикізат ресурстарының орналасуына сәйкес келеді;

4)    кейбір кәсіпорындарда техникалық және технологиялық қайта жарақтандыру жүргізілді және жаңа қуаттар  іске қосылды;

5)    Облыс аудандарында сүт өндіретін және өңдейтін кәсіпорындар, ауыл шаруашылық тауар өндірушілер, ЖЖМ, қосалқы бөлшектер, ауыл шаруашылық машиналарын  жеткізушілер, сату ұйымдары, ғылыми қызметкерлер қатарын біріктіретін аймақтық бірімен бірі тікелей байланыстағы біріккен  құрылымдардың болуы.

 

Кластерлік карта

Сүт кластерін құру сүтті кешенді өңдеуден өткізетін 8 аудандық кластерлік бірлестіктен тұратын «Восток-Молоко» ЖШС сатылас интеграцияланған корпорациясы негізінде құру жоспарланған.

Облыста 24 сүт өңдейтін кәсіпоын жұмыс істейді. Сүтке аударғанда зауыттардың өндіріс қуаты тәулігіне 420 тоннадан артық.  2004 жылы сүт өнеркәсібі кәсіпорындары 51 мың тоннадан астам сүт өңдеді. Сүт өнеркәсібі майы алынбаған сүт, ашытылған  сүт өнімдерін көптеген түрлерін,  мал майын, балмұздақ, табиғи ішімшік, балқытылған ірімшік, майы алынған ірімшік, майы алынбаған құрғақ сүт, майы алынған құрғақ сүт, қанты бар және қантсық консервіленген сүт, техникалық казеин шығаратын технологиялық құрал-жабдықтармен жабдықталған.  «Восток-Молоко» ЖШС облыс өндірісіндегі дайын өнім көлемінің 60 % шығарады.

 

Облыстың сүт өнеркәсібі кластерінің сызбасы

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Сүт өңдейтін өндірістік қуаттар, тонна/ауысымына

 

 

 

	30

 

 

 

	21

								77
							47
				121
											20
			22
	23,3

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Сүт кластерінің мүшелерінің құрамына «Украинское» ЖШС, «Васильевское» ЖШС, «Зыряновский ГМЗ» ЖШС, «Восток холод» ЖШС, «Восход Молоко» ЖШС, «Орнек» ЖШС, «Камышинское» ШҚ, «Самар май зауыты» ЖШС, «Уржар сүт зауыты» ЖШС, Глубокое, Зырян, Шемонаиха, Көкпекті, Үржар, Ұлан аудандарының ірі және орта тауар өндірушілері кіреді.

Айрықша проблемалары:

Сүт шикізатының негізгі бөлігі жеке қосалқы шаруашылықтарда өндіріледі;

Өнімділігі  төмен асыл тұқымға жатпайтын мал;

Мал дәрігерлік шараларды жүргізуде тұрғындардың менталитетін жеңуге және жеке үй шаруашылықтары түріндегі шруашылық жүргізудің  тиімсіз түрлеріне байланысты проблемалармен байланысты  қиындықтарды жеңу;

Кең қанат жайған мамандандырылған дайындау пункттерінің болмауы.

Шаралар:

Орта және ірі шаруашылық нысандарын ұйымдастыру ісінде экономикалық қызығушылық туғызу және осы мақсаттар үшін ауыл шаруашылық құрылымдары мен бюджеттен берілетін субсидияларды кешенді пайдалану;

256 ауылдық округтің әрқайсысында мал түрлерін жерсіндіру бағытындағы кем дегенде бір  базалық шаруашылық құру. Қазіргі кезде мал шаруашылығы бойынша орта және ірі шаруашылықтар саны – 169.

Республикалық бюджет қаражаттарынан асыл тұқымды мал сатып алуға субсидия беру (жылына 110 млн теңге);

Жұқпалы аурулармен ауырған малдардың иелерінің құқықтық жауапкершілігін заң деңгейінде қатайту;

Салқындату жұмыстарын атқаратын сүт дайындау пункттерін ұйымдастыру;

Шикізат сапасына және дайын өнімге бақылау жасаудың лабораториялық базасын дамыту, оларды техникамен жарақтандыру;

Мал дәрігерлік-санитарлық санитарлық-гигиеналық талаптардың қатаң сақталуын қамтамасыз ету;

Жеке үй шаруашылықтарындағы мал басы үшін қосымша 30 қолдан ұрықтандыру пункттерін ашу қажеттілігі;

Мал шаруашылығы үшін жоғары технологиялы құрал-жабдықтар сатып алу;

Сүт қабылдайтын арнайы дайындау пункттерін ашу;

Мал шаруашылығы, сүт өнеркәсібі және қызмет жасау салаларының маман-кадрларын дайындау.

Күтілетін нәтижелер:

Дайын сүт өнімдерді ұлғайту және  тұрғындардың қажеттіліктерін қамтамасыз ету;

Ауыл шаруашылық және өнеркәсіптік өндірістерді интеграциялау және мамандандыру;

Бәсекеге қабілетті өнеркәсіптік өнімдерді шығару, ішкі рынокты толық қамтамасыз ету және сыртқы рынокқа шығу;

Мал табынында жоғары өнімділік беретін асыл тұқымды малдың және мал  шаруашылығында интенсивтік өнеркәсіптік технологиямен  жұмыс атқаратын  шаруашылықтар үлесін көбейту;

Эпизоотиялық қолайлы жағдай жасау, өнім сату рыноктарына кедергісіз шығу;

Жеке меншік секторында төл алуды көрсеткіштерін және мал өнімділігін  көбейту;

Мал табынында асыл тұқымды жоғары өнім беретін малдардың үлесін арттыру.

 

Ет кластерін құру және дамыту

Ет өнеркәсібі облыстың ең ірі салаларының біріне жатады, оның үлесі жалпы тауарлық өнімнің 11,4 % құрайды. Облыстың ауыл шаруашылығы мал шаруашылығы бағытында дамыған және өнеркәсіптік-өндірістік әлеуеті ет өңдейтін 38 зауыттан тұрады. Бұл сала да кластер құру және дамытудың перспективалы түрі болып есептеледі, өйткені:

1)барлық мал  және құс ет өндірісінің  ұдайы өсу үрдісі байқалады;

2) саланың қарқынды өсуі байқалуда – 2004 жылы 3,15 млрд теңгенің ет өнімдері өндірілді, бұл 2003 жылдың деңгейінен 11,5 % артық;

3) мал сою цехтары мен ет өнеркәсібі кәсіпорындарының аймақтарда орналасуы шикізат ресурстарының орналасу аймақтарына жақындығы;

4)ірі кәсіпорындардың қызметін қалпына келтіру және жаңа қуаттарды іске қосу;

5)Ет өнімдерін шетке шығарудың үлкен көлеміне байланысты жақын орналасқан  әлеуетті сыртқы рыноктардың болуы.

Ет кластері бірлестігіне ұсынылған кәсіпорындар - малдың барлық түрлерін өсіруден бастап дайын өнім өндіруге дейін барлық мәселе бір технологиялық тізбектің бөлігі болып саналатын бір сатыдағы  ірі интеграцияланған ұйымдардың құрамына кіреді.

Ет өнеркәсібінде кластер құру 4 кезеңнен тұрады:

1) кластер мүшелерінің арасында ішкі байланысты қалыптастыру және дамыту;

2) өндірісті дамыту және малдың барлық түрлерін өсірудің индустриалдық технологиясын  енгізу;

3) өндірісті және етті толық өңдеуден өткізуді жетілдіру;

4) отандық ет және ет консервілері өнімдерінің сауда белгілерін қалыптастыру және дамыту.

 

Кластерлік карта

Ет кластерін шұжық өнімдері және таңсық ет тағамдарын шығаратын өндірістік қуаттары  бар және асыл тұқымды шошқа малын өсірумен және семіртумен айналысатын шаруашылығы бар жетекші кәсіпорын «Мясная лавка» ЖШС негізінде құру жоспарланып отыр. Кластер мүшелері болып облыстың мал шаруашылығы жақсы дамыған аудандарынд мал дайындайтын және соятын өндірістік қуаттары бар кәсіпорындар, ет-сүт өнеркәсібі ҒЗИ, машина жасау кешенінің кәсіпорындары, жабдықтау мекемелері, сауда фирмалары  кіреді.

Облыста 38 ет өңдейтін кәсіпорын жұмыс істейді, оның 18 қуаты бойынша ірі және орта кәсіпорындарға жатады. Ет өнеркәсібінің барлық мал және құс еттерін қалдықсыз кешенді өңдей алатын өндірістік қуаттары бар.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Облыстың ет өнеркәсібі кластерінің сызбасы

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ет өңдеу қуаттары, тн/ауысымына

 

 

	18,2

 

 

 

 

	21
			21,8

 

 

							18,4
									0,6
	12,3
					40
			31,2

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Рис. 46

Айрықша проблемалары:

Барлық малдардың еттерінің  негізгі бөлігі жеке қосалқы шаруашылықтарда өндіріледі;

Өнімділігі  төмен асыл тұқымға жатпайтын мал;

Мал дәрігерлік шараларды жүргізуде тұрғындардың менталитетін жеңуге және жеке үй шаруашылықтары түріндегі шруашылық жүргізудің  тиімсіз түрлеріне байланысты проблемалармен байланысты  қиындықтарды жеңу;

 

Меры:

Мал шаруашылығында орта және ірі нысандарды құру және осы мақсаттарға ауыл шаруашылық құрылымдары мен бюджеттік субсидияларды кешенді қолдану;

256 ауылдық округтің әрқайсысында мал түрлерін жерсіндіру бағытындағы кем дегенде бір  базалық шаруашылық құру. Қазіргі кезде мал шаруашылығы бойынша орта және ірі шаруашылықтар саны – 169.

Республикалық бюджет қаражаттарынан асыл тұқымды мал сатып алуға субсидия беру (жылына 110 млн теңге);

Жұқпалы аурулармен ауырған малдардың иелерінің құқықтық жауапкершілігін заң деңгейінде қатайту;

Шикізат пен дайын өнімнің сапасына бақылау жасау бойынша зертханалық базаны дамыту және оларды техникалық жарақтандыру;

         Мал дәрігерлік санитарлық және санитарлық тазалық талаптардың қатақ сақталуын қамтамасыз ету;

         Жеке шаруашылықтардың малдарын қолдан ұрықтандыратын қосымша 30 пункт ашу;

         Мал шаруашылығына жоғары технологиялы құрал-жабдық тар сатып алу;

         Мал шаруашылығы, ет өнеркәсібі және қызмет жасау салаларының мамандарын дайындау.

 

Күтілетін нәтижелер:

Барлық мал және құс түрлері бойынша ет өндірісін ұлғайту;

Тұрғындардың ет өнімдеріне сұранысын қамтамасыз ету;

Сыртқы рынокқа қалбырланған ет өнімдерін шығару;

Ет өндірісінде өнеркәсіптік өңдеудің үлесін ұлғайту;

Өндірістік қуаттарды толық пайдалану, өңдеуге кететін шығындарды азайту;

      Мал табынында асыл тұқымды мал басын көбейту;

       Мал шаруашылығында интенсивтік және өнеркәсіптік технологиялармен жұмыс істейтін шаруашылықтар үлесін көбейту;

      Эпизоотиялық қолайлы жағдай туғызу, сату рыноктарына кедергісіз шығу;

Балық кластерін құру және дамыту

Рис. 48

Рис. 47

Рис. 49

Рис. 44

Рис. 50

Рис. 51

Балық кластерін құрудың кешенді шаралары атқарылуда. Балық шаруашылығы саласы балық ресурстарын қолдан көбейту мен олврды аулаудан бастап өңдеуге және дайын өнімді сатуға дейінгі аралықтағы бірімен бірі байланысқан циклдардан тұрады.

         Балық өңдеу бойынша шикізат аймағына Бұқтырма, Шүлбі су қоймалары және ішкі су тоғандары жатады.  2004 жылы балық аулайтын  су тоғандарынан  балық аулау лимиті Бұқтырма су қоймасы бойынша 10151 тонна, Шүлбі су қоймасы бойынша 415 тонна қойылған.  Бұқтырма су қоймасынан нақты ауланғаны 7858 тонна, шүлбі су қоймасынан уаланғаны 363 тонна, ішкі тоғандардан ауланғаны 17,5 тонна.   Балық өңдеу өнеркәсібі балық аулайтын, алғашқы және толық өңдеумен айналысатын, сақтайтын, тасымалдайтын және дайын өнімді сатумен айналысатын кәсіпорындардан тұрады.  «Исмаилов и К» ЖШС, ТОО «Зайсан Иртыш» ЖШС  Европа  Ресей елдеріне экспортқа балық шығарады.

 

Кластерлік карта

Балық кластерін құру «Зайсанрыбпродукт» ЖШС, «Зайсан Иртыш» ЖШС, «Рыбаки Зайсана» ӨК, «Барақ» ЖШС, «Исмаилов и К» ЖШС, балық шаруашылығы ҒЗИ Алтай бөлімшесінің, құрама жем өнеркәсібі кәсіпорындарының, сауда ұйымдарының қатысуымен жүзеге асыру көзделген.

Балық кластерін құру үшін барлық қажетті жағдайлар жасалған: саланың негізгі («Бұқтырма  уылдырық шашу шаруашылығы» РМКК, балық питомнигі), балық ресурстарының сарқылмас көздері және экспорттық потенциал.

Ішкі тоғандарды дамыту және олардың ресурстарын тауарлық өнім мақсаттарына тарту көзделініп отыр.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Облыстың балық кластерінің сызбасы

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Рис. 51

Айрықша  проблемалары:

Балық аулау флотының жеткіліксіз жағдайы

Өңдеуші қуаттардың жеткіліксіз дамуы себебінен балықтың ұсақ түрлерін өңдеу дұрыс жолға қойылмаған;

         Ішкі тоғандар бойынша аулау және өңдеу қуаттарының болмауы;

         Қалбырлы өндіріс технологиясының жеткіліксіз  деңгейде дамуы;

            Негізінен экспортқа толық өңдеуден өтпеген мұздатылған балық өнімдері ғана шығарылады.

Шаралар:

Балық аулау флоты, кеме жасау және кеме жөндеу қуаттарын жаңарту;

Ұсақ балық түрлерін аулауды ұлғайту;

Толық өңдеу өндірісін ынталандыру.

 

         Балық кластерін құрудан күтілетін нәтижелер:

         Балық шаруашылығының қосымша салаларының дамыту;

Балық және балық өнімдерінің өзіндік құнын азайту;

әлемдік технологияны қолдану арқылы  толық өңделген балық өнімдері  көлемін ұлғайту;

         толық өңдеуден өткен экспорттық өнімдерді ұлғайту;

         көлеңкелі тауар  айналымын қысқарту;

         бір адамға есептегендегі балық және балық өнімдерін тұтыну көрсеткіштерін арттыру;

         ИСО 9000 сериялы халықаралық стандарттар сапасын енгізу.

 

5.4. Ішкі рынокты реттеу және облыс тұрғындарын азық-түлікпен қамтамасыз ету

 

Облыстың агроөнеркәсіп кешенінің дамуы соңғы жылдары біршама тұрақтанды.  Ауыл шаруашылық өнімдері мен негізгі азық-түлік тауарларының өсуі бойынша алға ілгерілеу байқалуда.

         Негізгі азық-түлік тауарларын тұтыну стандарттары, отандық азық-түлік тауарларын өндірудің және негізгі азық түлік топтары бойынша бөлшек сауда тауар айналымының көрсеткіштерімен бағаланатын негізгі азық түлік тауарларыың қажеттілігі және онымен қамтамасыз етілу жағдайы барлық негізгі өнім түрлері бойынша нақты тұтыну мөлшерінің стандарттардан артатынын көрсетеді.

 Соңғы 2 жылда ет және ет өнімдерін, жеміс-жидек тұтыну екі еседен артты. Тұрғындардың өмір сүру деңгейінің артуы себебінен картоп және нан өнімдерін тұтыну азайды.

37 - кесте. Облыс тұрғындарының  азық-түлікті тұтынуының нақты деңгейі

( жылына бір адамға шаққанда килограммен)

 

	Тұтыну стандарты	Нақты тұтыну			Нақты тұтынудың стандарқа қатынасы, %
		2002	2003	2004	2002	2003	2004
Нан өнімдері	116,17	118	123	112	101,6	105,9	96,4
Картоп	62,34	68	67	61	109,1	107,5	97,9
Көкөніс және бақша	55,14	79	81	77	143,3	146,9	139,6
Жеміс-жидек	29,19	27	28	28	92,5	95,9	95,9
Ет және ет өнімдері	41,6	41	46	45	98,6	110,6	108,2
Сүт және сүт өнімдері	179,53	257	253	233	143,2	140,9	129,8
Жұмыртқа, дана	103,4	136	140	122	131,5	135,4	118,0
Балық және өнімдері	4,38	11	10	9	251,1	228,3	205,5
Қант	15,26	35	36	30	229,6	235,9	196,6
Өсімдік майы	8,47	15	13	11	177,1	153,5	129,9

 

Облыстың ауыл шаруашылық тауар өндірушілерінің өндірген ауыл шаруашылық өнімдерінің негізгі түрлері  облыс бойынша тұрғындардың қажеттілігі толық қамтамасыз етіледі.

 

 38 кесте. Облыс тұрғындарының 2004 жылы  ауыл шаруашылық өнімдерімен қамтамасыз етілу деңгейі.

        

 

Облыс тұрғындарын облыстың өзінде өндірілетін өнімдермен толық қамтамасыз етуге кепілдік бар. 2004 жылы 1 адамның азық-түлікпен қамамасыз етілуі тұтынудың ұлттық нормаларынан астық дақылдары бойынша 14,3 % артты, майлы дақылдар бойынша 2,5 есеге, сүт және сүт өнімдері бойынша 35,6 %, ет және ет өнімдері бойынша 24,7 %, жұмыртқа – 9%, картоп – 122,4 %, көкөніс және бақша өнімдері – 46,1 % артты.

Ауыл шаруашылық өнімдерінің ішкі нарығын реттеу және бағаның төмендеп кетуі кезінде оны тұрақтандыру мақсатында  мемлекет  маусым аралығында тұрақтаныру қоры ретінде  және бағаның өзгеруін тоқтатуда жұмыстар атқаратын «Азық-түлік корпорациясы» АҚ арқылы ауыл шаруашылық өнімдерін белгіленген бағамен сатып алуды ұйымдастырады және оны жүзеге асырады. 

Мал өнімдерін өндірудің маусымдық сипаты және оған қатысты болатын сүт және сүт өнімдерінің және ет және ет өнімдерінің жетіспеушілігі маусым аралығы кезінде  базарларда олардың қажетті қорын жасаудың және басқа аймақтардан өнімдерді жеткізудің қажеттілігін туғызады. Мал өнімдерін мемлекет тарапынан жеткіліксіз реттелуі оның бағасының өсуіне әкеледі.

 

5.4.1. Астықтың ішкі  нарығын реттеу

 

Негізгі астықты аудандар болып Бесқарағай, Бородулиха, Глубокое, Зырян, Көкпекті, Ұлан, Үржар аудандары есептеледі, олардың үлесіне барлық астық  дақылдардың егістік жерінің 85 % келеді. Ең ірі астықты аудандар 193,1 мың гектар, немесе барлық астық егілетін жердің 32 % шоғырланған  Бородулиха және Шемонаиха аудандары.

2004 жылғы дәндік және азық түліктік дақылдар балансы бойынша облыста 729,2 мың тонна бункерлік салмақтағы және 672,4 мың тонна тазартылған күйдегі астық жиналды. Аталған астық көлемінің 217 мың тоннасы азық-түліктік мақсатта пайдалануға, 104,1 мың тоннасы тұқымдық астық үшін, 181,1 мың тоннасы мал азығына, 20 мың тоннасы мемлекеттік резервке және 50 мың тоннасы басқа мақсаттарға жұмсалды (құс шаруашылығында өнеркәсіптік өңдеуге).

         2003-2004 жылдары экспортқа шығарылған астық көлемі – 87,8 мың тоннаны құрады, оның ішінде ТМД елдеріне – 64,7 мың тонна шығарылды. Экспортқа Ресей, Әзірбайжан, Тәжікстан, Украинаға шығарылды. Экспортқа шығарылған бидайдың 1 тоннасының орташа бағасы – 159 АҚШ доллары, қара бидай – 130 доллар, арпа – 126,4 доллар болды.   

Объём экспортируемого зерна за 2003-2004 годы составил – 87,8 тыс. тонн,  из них в страны СНГ - 64,7 тыс. тонн.

2004 жылы республиканың басқа облыстарынан 159,2 мың тонна астық жеткізілді.  Астықты басқа аймақтардан әкелуінің себебі өзімізде өндірілетін астықтың нандық сапасының төмендігіне байланысты.  Өзімізде өндірілетін астықтың сапасы III және IV класқа жатады (натурасы 700 г, клейковина 18-23 %, дәннің шынылылығы  50 %).

Ұн құрамындағы клейковинаның мөлшерін стандартқа сай келтіру үшін құрамында клейковинасы жоғары (23 %) астық партиялары жеткізіледі.

Негізінен алғанда облыстағы астық нарығы «мөлдір» күйінде емес. Өңдеу кәсіпорындары астықты ауыл шаруашылық тауар өндірушілерінен келісім-шарт негізінде өздері сатып алады.  Баға жағынан барлық жақтар жылдың басында «Азық- түлік корпорациясы» АҚ қойған бағаға сүйенеді.

         2004 жылғы күзде облыстағы астық бағасы төмендегідей болды: үшінші класты бидайдың 1 тоннасы 14700 ден 17500 теңге  аралығында, төртінші класты бидай 11000 ден 14000 теңге аралығында.

«Азық- түлік корпорациясы» АҚ  берген мәліметтері бойынша 2005 жылдың I тоқсанында 1 тонна астықтың бағасы 100 АҚШ доллары төңірегінде болды, бірақ күзкезінде бұл көрсеткіш 85 долларға дейін түседі. Бағаның төмендеуінің себебі:

-         астық нарығының толық қамтамасыз етілуі;

-         Қазақстан нарығында жақын және алыс шет елдерден келіп сатып алушылардың болмауы;

-                     ауыл шаруашылық құрылымдары мен коммерциялық құрылымдарда көктемгі және жазғы маусым кезінде бағаның өзгеруі қаупіне байланысты  келесі жылға қалатын  астық қалдықтарының көп қалуы, мұндай жағдайлар алдыңғы жылы болған (2004 ж сәуір- мамыр айларында 1 тоннаның бағасы 26 мың теңге болған).

Облыста астық сақтайтын және өңдеумен айналысатын 31 элеватор, оның ішінде  ірі және орта 21, 291 ұн тартатын кәсіпорын, о.і. 19 - ірі және орта, 384 наубайхана, оның 11 -  ірі және орта, макарон және жармақ шығаратын 54 кәсіпорын бар, оның 5- ірі және орта кәсіпорынға жатады.

32 кондитер өнімдерін шығаратын кәсіпорын, о.і 2- ірі және орта к/орынға жатады. Өңдеуші кәсіпорындардың қуаттары облыста өндірілетін барлық астық көлемін өңдеп шығаруға қабілетті, бірақ олардың бос айналым қаражаттарының болмауы ауыл шаруашылық өнімдерін маусым кезінде сатып алуға және сақтауға көп мүмкіндіктер бере қоймайды, осыған байланысты өндірілген өнімнің 20-30 % ғана өңдеуден өткізіледі.

 

39-кесте. 2005-2010 жылдарға арналған астық балансы

                                                                                                                                                     (мың тонна)

         * экстракцилау коэффициенті есебімен 253,6 (317 х 0,8).

        

2005-2010 жылдарға арналған болжау бойынша жылына азық-түлік мақсаттары  үшін 317 мың тонна, өнеркәсіптік өңдеуге 50 мың тонна (спирт өндіруге) астық жұмсалатын болады. Сонымен қатар, 2010 жылы мал азығындық астық көлемі екі есеге артады. Облыс тұрғындарының азық-түліктік астықпен қамтамасыз етілуі 115 % артатын болады.

 

5.4.2. Күнбағыстың ішкі нарығын реттеу.

 

Облыстың республикада  күнбағыс майлы дақылын негізгі өндіруші болғандықтан (республика бойывша өндірілетін өнімнің 75 пайыздан артығы) және аталған дақыл жоғары рентабелді ( рентабелдігі 100-ден 200 %) болғандықтан бұл өнімнің нарық жағдаяты облыстың ауыл шаруашылық тауар өндірушілері үшін  өте маңызды.

Күнбағыс майлы дақылдарын өсіретін негізгі аудандар қатарына Бородулиха (59 мың тонна), Глубокое (22 мың тонна), Зырян (12 мың тонна), Катон-Қарағай (16 мың тонна), Көкпекті (19 мың тонна), Ұлан (13 мың тонна) Үржар (89 мың тонна), Шемонаиха (28 мың тонна) жатады. Олардың үлесіне барлық  күнбағыс дақылдары егістігінің 93 % келеді. Бұған қоса айтатын жағдай: аудандардың әртүрлі топырақ-климат жағдайларына байланысты облыс аудандарында майлы дақылдардың түсімділігі 2,2 ц/га 11,5 ц/га дейін ауытқиды, облыс бойынша 2004 жылы әр гектарынан 6,5 центнер түсім алынды.

Негізгі майлы дақыл- күнбағыстан басқа облыста горчица (0,1 мың га), сафлор (3,7 мың га) және рапс (0,3 мың га) өсіріледі. Бірақ олардың құрамында майдың аздығына байланысты облыста  бұл дақылдарды өсіру кең орын алған жоқ.

          2004 жылы майлы дақылдардың жалпы өнімінің (176,9 мың тонна) 4,0 мың тоннасы тұқымдық қорға құйылды, 1,0 мың тоннасы қабығы бар дән күйінде сатылды. Қалған көлемі (171,9 мың тоннасы) өңдеуге жіберілді. Бұдан басқа, Ресейден «Май» АҚ  өңдеуге 10 мың тонна май дәні жеткізілді.

Облыстағы майлы дақылдарды өңдейтін 379 өндірістік қуаттардың қазіргі кезде жұмыс істейтіні – 238 кәсіпорын, о.і. 4-ірі («Май» АҚ, «Март» ЖШС «Мельница Востока» ЖШС, «Таң» шаруа қожалығы). Олардың қуаты жылына 168 мың  тоннаны құрайды, оның 140 мың тоннасы ірі кәсіпорындарда өңделеді.  2004 жылы облыста өндірілген өсімдік майы 54,2 мың тонна болды, оның 16,7 мың тоннасы (1 адамға 16 кг-нан х 1045 мың адамға) ішкі тұтынуға жұмсалды, қалған бөлігі Қазақстан Республикасының басқа аймақтарына сатылды. Жақын шет елдерге 2004 жылы 226 тонна өсімдік майы  сатуға жіберілді. Майлы дақылдар мен өсімдік майының соңғы 3 жылдағы бағасы тұрақты күйде қалып отыр, 1 кг майлы дқыл 25-30 теңге болса, 1 кг өсімдік майы 100-130 теңге мөлшерінде. 2004 жылы 1 кг майлы дақылдың бағасы 40 және одан жоғары мөлшерде қымбаттауы байқалды.  

 

 40-кесте. 2005-2010 жылдарына арналған күнбағыс майлы дақылдарының балансы.

 

                                                                                                                                                                                                          (мың тонна)

         Болжауларға сәйкес 2005-2010 жылдары өндірілетін күнбағыс майлы дақылының көлемі 165-170 мың тонна деңгейінде  жоспарлануда. Оның 165-166 мың тоннасы азық-түліктік мақсаттар үшін өңдеуден өткізіледі. Күнбағыс майлы дақылының жоспарлы көлемі облыс тұрғындарының өсімдік майына қажеттілігін 2,5 еседен артық мөлшерге қамтамасыз етеді.

 

5.4.3. Еттің ішкі нарығын реттеу

 

Соңғы жылдары ет өндіру (мал мен құсты етке сою) тұрақты өсу үстінде. Егер 2002 жылы 82,9 мың тонна ет өндірілсе, 2004 жылы 93,3 мың тонна (сойылған салмақта) болды, немесе өсім 12,5 % құрады.лизация на убой скота и птицы) постоянно растет Жалпы ет өнімдерінің ет түрлері бойынша үлес салмағы әртүрлі болып келеді:

                      -  сиыр еті –  47,9 мың тонна, немесе  51,3%

                       -  шошқа еті – 13,5 мың тонна, немесе 14,5 %

                                  -  қой және ешкі еті - 14,4 %

                                  -  құс  еті– 12,3мың тонна, немесе 13,2%

                                  -  жылқы еті – 6 мың тонна, немесе 6,5%

                                  -  басқа түрлері – 0,1 мың тонна ,немесе  0,1%

 Ет өндірушілердің үлесі төмендегідей:

- 77 %  ет, үй шаруашылықтарында өндіріледі,

- 11,3 % - етті ауыл шаруашылық кәсіпорындар өндіреді;

-         11,6 % -  ет шаруа қожалықтарында өндіріледі.

Келтірілген мәліметтер еттің негізгі бөлігі ірі қара  малының 81,5 %, қой мен ешкінің 69,6 %, жылқының 76 %, шошқаның 85,6 % шоғырланған үй шаруашылықтарында өндірілетіндігін  айқындайды.

Құс етін өндірумен негізінен, барлық құс етінің 90 % өндіретін 2 құс фабрикасы айналысады.

Ет түрлері бойынше негізгі өндірушілер:

Ø Сиыр еті -   Күршім, Үржар, Көкпекті, Тарбағатай, Катон -Қарағай, Глубокое, Шемонаиха аудандары. Бұлардың әрқайсысының ет өндірісіндегі үлес салмағы 7-9 %.

Ø Қой еті –  Абай, Аягөз, Тарбағатай, Жарма, Зайсан, Күршім, Үржар аудандары және Семей қаласы бойынша шаруашылықтар. Бұл аудандардың үлесі 8-10 %.

Ø Жылқы еті -  Катон-Қарағай, Көкпекті, Үржар, Абай, Аягөз аудандары. Бұл аудандардың әр қайсысының үлесі 6-7 %.

Ø Шошқа еті  – Шемонаиха, Бородулиха, Глубокое, Зырян, Көкпекті, Ұлан аудандары. Олардың үлесі 10-15 %.

 

 

41-кесте.  2005-2010 жылдарға арналған ет өндірудің балансы

(мың тонна)

 

Саланы дамыту нәтижесінде облыс тұрғындарын етпен қамтамасыз ету ұлттық норма көрсеткіштерінен 1,4-1,6 есеге артады деп күтілуде.    

         Облыстан тыс жерлерге етке сою және малдың санын көбейту мақсаттары үшін тірі салмақ күйінде 6,5 мың тонна ет сатылады. Негізгі тұтынушылар Алматы, Павлодар және Қарағанды облыстары.

Облыс аймақтарында етті сатып алу және сатумен болыс қалаларында шоғырланған 38 азық-түлік базарлары айналысады.

Ауылдық аудандық орталықтарда етті сатып алу және сатумен аз айналысады, өйткені мал бағушылар және жеке азаматтар көбінесе етті ірі қалалардың базарларына апарып сатады, немесе ауылдың өзінде  делдалдың көмегінсіз сатады.

         Облыста етті өңдеумен 39 кәсіпорын айналысады, оның 18 ірі және орта кәсіпорындар. Олардың өндірістік қуаттары ауысымына 186 тоннаны, ет дайындау маусымында  жұмыс жүктемесі 18 % құрайды

         Негізгі проблема төмендегідей: 65,7 % ет  сату базарларынан шалғай орналасқан аудандарда ұсақ тауарлы өндіріс жағдайында өндіріледі, ет дайындау жүйелі түрде жүргізілмейді, көп аудандарда мұздату және суыту жабдықтары жетіспейді. Өңдеу кәсіпорындарында технологиялық құрал-жабдықтар тозған, мал сою ұйымдастырылмаған, олар негізінен шұжық өнімдерін шығарумен айналысады, мал және ет тасымалдайтын арнайы автокөліктер жетіспейді. Нәтижесінде етке сойылатын малды толық кешенді өңдеу жұмыстары атқарылмайды, технологиялық шикізат пайдаланылмайды, жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындарына сапалы мал терілері жетпейді.   

 

5.4.4. Сүттің ішкі нарығын реттеу.

 

          Сүт өндіру және тұтынудың талдауы облыста өндірілетін сүт көлемінің тұрғындардың қажеттілігін 136 %  қанағаттандыратын көрсетеді.

2-кесте.  2005-2010 жылдарға арналған сүт өнімдерінің балансы

                                                                                                                                                                         (мың тонна)

*  сүт және сүт өнімдеріне аударғанда.

 

Мал шаруашылығын одан әрі дамыту есебінен облыстың АӨК-нің тұрғындарды өзімізде өндірілген өнімдермен  қамтамасыз етуге толық мүмкіндігі бар. 2005-2010 жылдарға арналған болжам бойынша сүт және сүт өнімдерімен қамтамасыз ету қажеттілік деңгейінен 42-45 % артатын болады.

Айта кететін жағдай облыстың аграрлық секторында өндіріліетін сүттің 86 % жеке қосалқы шаруашылықтар мен шағын шаруа қожалықтарының үлесіне тиеді, бұл жағдай өнімді сатып алу, өңдеу және сатуда, сонымен бірге  өнімге стандарт талаптарын қоюда бірқатар қиындықтар туғызады.

          Облыста 24 сүт өңдейтін, оның ішінде 16 ірі және орта кәсіпорын бар. Оның 12-і тек «көп  сүт өндіру» маусымында ғана жұмыс істейді.  Олардың өндірістік қуаттары ауысымына 400 тонна сүт өңдеуге мүмкіндік береді, өндірістік қауттардық пайдалану % - 22. Зауыттар 52,6 мың тонна сүт өңдейді, 11,2 мың тонна майы алынбаған сүт, 1,04 мың тонна майлы ірімшік, 5,7 мың тонна ашытылған сүт өнімдерін, 09 мың тонна балмұздақ, 06 мың тонна сары май  шығарады.     

         Ең ірі өңдеу кәсіпорындарының бірі  «Восток-Молоко» корпорациясы, оның құрамына 8 зауыт және 6 шаруа қожалығы кіреді. Кәсіпорын сөткесіне 60 тонна өнім шығарады, өнім түрлері 40 асады. Қант қосылған және қантсыз қалбырланған қою сүт шығаратын, әр түрлі майлылықтағы стерилді сүт өндіретін өндірістік қуаттар іске қосылды. Сонымен бірге қоюландырылған сүттің 85 %,  құрғақ сүттің 70 % және қатты ірімшіктің 30 % шет елге сатуға шығарылады.

         Көптеген өңдеу кәсіпорындары «сүт белдеуінде» орналасқан, сондықтан облыстың алыс аудандары үшін сүт дайындау, оны алғашқы өңдеуден өткізу және толық өңдейтін кәсіпорынға тасымалдау проблемалары орын алған.

         Сүтті өңдеудің  жалғыз жолы  - үй шаруашылығы жағдайында сүтті майға айландыру, бұл жұмыс үй шаруашылығы жағдайында атқарылатындықтан, Мемлекеттік стандарт талаптарын сақтау мүмкіндіктері болмайды, сондықтан өнім бәсекеге қабілетсіз және базарларда арзан бағамен сатылады.    

         Аймақтарға және жыл майсымына байланысты сүттің сатып алу бағасы оның сапасына қарай 15-тен 35 теңге аралығында ауытқып отырады. Ең жоғары сатып алу бағалары қаланың маңайындағы орналасқан сүт шаруашылықтарында қойылған.    

         Сүт өндірудің өзіндік құны өнімділігіне және базистік майлылығына байланысты 9-дан 13 теңге аралығында болады. Ең рентабелді жұмыс істейтін шаруашылықтар  жоғары өнімді сауын сиырлары бар ірі сүт тауарлы фермаларды сақтап  қалған Шемонаиха, Глубокое, Бородулиха аудандарында орналасқан.

       Күдерлі мәселелер:

Ауыл шаруашылық өнімдерінің есебі жеткілікті  деңгейде жүргізілмейді;

Сүт өңдеу кәсіпорындарының материалдық-техникалық базасының жағдайы төмендеген, технологиялық құрал-жабдықтар тозған;

         Баға қою және бағаны болжаудың нарықтық жүйесінің болмауына байланысты дұрыс  бәсекелестіктің болмауы;

         Көлеңкелі экономиканың жоғары деңгейі;

         Қазіргі заманғы биржалық технология мен биржалық құралдардың болмауы;

         Баға тәукелдігін басқару жүйесінің,  баға болжамының болмауы;

         Мал өнімдерінің бағасының ауытқып отыруы;

         «Мал өнімдері» АҚ жедел түрде қызмет жасай алмауы және сату істері  жөнінде интервенцияны реттеу аясындағы заңның жетілдірілмеуі себебінен мал өнімдерін сатып алу  кезінде атқарылатын жұмыстардың ұзаққа созылуы;

         дайындау инфрақұрылымының нашарлығы;

         мал өнімдерін сатып алуға қаражаттардың жетіспеуі.

Шаралар:

өнімді тасымалдауды және сақтауды қамтамасыз ету;

сатып алу -  тауар интервенциясы жүргізілетін мал өнімдерінің тізімін анықтау;

сатып алу тауар интервенциясын жүргізу механизмін айқындау және оны өткізуге мемлекет қаражаттарын бөлу;

«Мал өнімдері» АҚ-да ет-сүт өнімдерін ауыл шаруашылық тауар өндірушілерінен мол сүт өндіру маусымы кезінде сатып алу арқылы оның тұрақты қорын жасау және  маусым аралық кезеңде баға интервенциясын жүргізу;

мал өнімдерінің мемлекеттік сатып алу- тауар интервенциясын жүргізу;

мал өнімдерін дайындау, өңдеу, сақтау және сату бойынша инфрақұрылымды дамыту.

Күтілетін нәтижелер:

 Ауыл шаруашылық тауар өндірушілерінің қаржы ресурстарына қолдарының жетуі;

Биржалық тетіктерді пайдалану арқылы ұйымдасқан тауарлы нарықты дамыту үшін жағдай жасау;

Экономиканың көлеңкелі бөлігін азайту:

Отандық ауыл шаруашылық тауар өндірушілерін баға ауытқулары тәуекелдігінен сақтандыру мүмкіндіктерін қамтамасыз ету;

         Мал өнімдерінің ішкі бағаларын тұрақтандыру;

Мал өнімдерінің инфляция деңгейін азайту;

Тұрғындардың мал өнімдеріне қолдары жетуін қамтамасыз ету.

2005-2010 жылдары облыс тұрғындарын азық-түлікпен қамтамасыз ету болжамы төменде келтірілген:

 

43-кесте. 2005-2010 жылдары облыс тұрғындарын азық-түлікпен қамтамасыз ету болжамының деңгейі.

 

2005-2010 жылдарға арналған ауыл шаруашылығы салаларын дамыту бағдарламасында өсімдік және мал шаруашылықтары өнімдерін жыл сайын арттыру көзделінген. Осыған байланысты облыстың аграрлық секторында облыс тұрғындарын өзімізде өндірілетін өнімдермен толық қамтамасыз етудің жақсы үрдістері орын алады.

 

6. Күтілетін нәтижелер

 

2010 жылға таяу агроөнеркәсіп кешенінің техникалық және технологиялық жарақтандырылуы артады, орта және ірі ауыл шаруашылық кәсіпорындарының саны көбейетін болады, ауыл шаруашылық өнімдерінің жалпы көлемінде олардың үлес салмағы арта түседі.

Өнімнің қауіпсіздік бағасы мен сапасының жүйесі халықаралық стандарттарға сәйкес үйлестіріледі.

Жоғары рентабелді дақылдардың егістіктері оңтайландырылады.

Институционалдық инфрақұрылым аграрлық нарықтың қажеттілігіне сәйкес  бейімделеді.

Кластерлік бастамаларды дамыту арқылы тамақ өнеркәсібінің көптеген аналогтары бойынша импорт алмастыруды және ішкі азық-түлік рыногын реттеуді қамтамасыз ете алатын өнім өндіру және ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу көлемі ұлғаяды.

Ауыл шаруашылық өнімінің жалпы  көлемі 1 гектарға шаққанда артады және 74,8 мың теңгені құрайды.

 2010 жылға таяу тиісті мемлекеттік қолдау жасалған жағдайда, жоғарыда аталған шаралардың жүзеге асуы  нәтижесінде облыста бәсекеге қабілетті агроөнеркәсіп кешені қалыптасады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

7. 2006-2010 жылдарға арналған Шығыс Қазақстан облысының агроөнеркәсіптік кешенін тұрақты дамыту бойынша ІС-ШАРАЛАР ЖОСПАРЫ

 

                                                                                                                                                    

Ескерту:  2006-2010 жылдарға республикалық және облыстық бюджеттен ескерілген қаржыландыру тиісті жылдың бюджетін бекіту кезінде өзгеру мүмкін.