Послание Президента Республики Казахстан Н.Назарбаева народу Казахстана. Февраль 2005 г.

КАЗАХСТАН НА ПУТИ УСКОРЕННОЙ ЭКОНОМИЧЕСКОЙ, СОЦИАЛЬНОЙ И ПОЛИТИЧЕСКОЙ МОДЕРНИЗАЦИИ

Уважаемые казахстанцы! Дорогие сограждане!

1. С чего мы начали

Не так давно в историю ушли девяностые годы прошлого столетия, когда наша с вами жизнь кардинально изменилась, когда Казахстан обрел независимость. Это были особые годы по накалу страстей и эмоций. Это были годы, когда принимались важнейшие решения, от которых зависел дальнейший путь нашего государства, когда одно неверно принятое решение могло существенно изменить траекторию движения страны. Народ доверил мне возглавлять страну на протяжении этого времени. Я, стараясь оправдать ваше доверие, из года в год сверял с вами основные направления нашего стратегического курса.
И вот сегодня, спустя практически полтора десятилетия, я приглашаю вас подвести итоги нашей совместной работы. Нам есть, чем гордиться.

С чего мы начинали, с чем мы оказались на старте, какие в то время у нас были реальные шансы?
Социально-экономическая и политическая ситуации были просто критическими. Так со стороны оценивались экономические и политические шансы Казахстана: страна с недееспособной экономикой; пустой казной; неразвитой политической системой; страна, живущая по Конституции времен Советского Союза, унаследовавшая от него определенный военный потенциал.
Миру мы были не интересны, мировое сообщество беспокоил лишь наш ядерный потенциал.
«Неужели все это было?» - будет думать лет через 20 –25 новое поколение государственных управленцев, подводя итоги «Стратегии развития Казахстана до 2030 года» и оценивая наш стартовый потенциал и результаты перемен.
Уверен, они нам позавидуют. Позавидуют нашей смелости, энергии, творчеству и, наконец, свободе. Только сильные духом люди могли сделать то, что у нас сегодня есть.

У нас была простая и ясная цель – мы хотели жить лучше, нам хотелось свободы, а еще больше мы хотели, чтобы будущее наших детей и внуков было достойным. На это ушли годы, годы нашей с вами жизни. Мы работали не зря, и вот чего мы добились.
Возьмем 10-летний период, когда начала работать собственная национальная валюта, а значит, экономическая независимость стала реальной. 10 лет – это также юбилей нашей Конституции, благодаря которой страна стабильна, экономически процветает.

2. Мы подходим к тому, что, увеличив ВВП в два раза, вместе построим еще один Казахстан

2.1 Мы создали успешно работающую рыночную экономику

Сделав ставку на радикальную реформу экономики, мы в сжатые сроки сумели провести рыночные реформы, создали соответствующее законодательство. Сегодня Казахстан имеет реально работающую рыночную экономику.
Если десять лет назад ВВП на душу населения составлял чуть более семисот долларов, то в конце 2004 года он достиг двух тысяч семисот долларов, а в этом году ВВП на душу населения мы прогнозируем уже около трёх тысяч долларов.
Я, считаю, что нам по силам уже к 2010 году достичь ВВП на душу населения более 5800 долларов США, то есть нынешнего уровня таких стран, как Чехия, Венгрия, Польша, Малайзия, а к 2015 году – порядка 9000 долларов США. Хотя по паритету покупательской способности мы уже близки к этим цифрам.
К 2010 году мы планировали увеличить ВВП страны вдвое по сравнению с 2000 годом, но сегодня есть уверенность, что экономическое удвоение Казахстана достижимо уже в 2008 году.

Сегодня основным источником экономического роста является эксплуатация сырьевого потенциала страны. По сравнению с 1985 годом мы сумели увеличить объем добычи углеводородного сырья на 225 процентов, тогда как во всем мире добыча возросла менее чем в 1,3 раза.
В экономику привлечено порядка 30-ти миллиардов долларов США прямых иностранных инвестиций. Это очень высокие показатели. Инвесторы знают, что сегодня Казахстан – надежный партнер, гарантирующий стабильность и обеспечивающий взаимовыгодное сотрудничество.
Финансовая система Казахстана признана одной из самых прогрессивных, и это подтверждают ведущие международные эксперты. Казахстан первым среди стран СНГ создал Национальный фонд для обеспечения стабильного социально-экономического развития, снижения зависимости от неблагоприятных внешних факторов.
Сегодня в Национальном фонде аккумулировано 5 миллиардов 300 миллионов долларов. Золотовалютные резервы страны с учетом Национального фонда в целом превышают 14 млрд. долларов США. Об этом 10 лет назад мы даже мечтать не могли.

Мы последовательно проводили открытую внешнюю торговую политику. Так, в 2004 году объем внешнеторгового оборота приблизился к 33 млрд. долларов США с позитивным сальдо свыше 7 млрд. долларов и вырос более чем в 3 раза по сравнению с 1994 годом.
Заметно диверсифицировалась и география внешней торговли, которая в первые годы независимости в основном включала Содружество Независимых Государств.
В 2004 году в структуре товарооборота Казахстана на первое место вышли страны- члены ЕС, Россия, Швейцария и Китай.
Мы воочию убеждаемся, что становимся частью мировой экономики и неизбежно входим в русло глобальной конкуренции.



2.2 Мы начали жить лучше

В настоящее время Казахстан, по классификации Всемирного банка, входит в группу стран со средним уровнем дохода.
Если сравнить основные показатели качества жизни, то увидим, что за последние 10 лет в среднем денежные доходы казахстанцев выросли в 5 раз; почти в 6 раз увеличилась среднемесячная зарплата; в 25 раз выросла минимальная заработная плата; среднемесячный размер пенсии увеличился в 4,6 раза; депозиты физических лиц в банках и объем вкладов на одного жителя возросли в 35 и 37 раз соответственно. Расходы государства на гарантированный объем бесплатной медицинской помощи только в этом году выросли более чем в 1,7 раза по сравнению с 2003 годом.

Поступательный экономический рост позволил нам значительно расширить социальную направленность государственных расходов, что свидетельствует о достигнутом запасе прочности нашей экономики.
Мы в рекордно короткий срок построили новую столицу в центре нашей страны. Астана восхищает всех, кто видит её преображение. Астана стала гордостью всех казахстанцев.

2.3 Мы впервые в нашей истории создали независимое государство, построенное по принципам западной демократии, учитывая опыт передовых восточно-азиатских государств и специфику нашего многонационального и многоконфессионального общества.
Мы всегда помнили, что демократия - это наша цель, а не начало пути. Мы знали, что демократию невозможно внедрить декретом, ее надо выстрадать.
Казахстанская государственность состоялась. Наша страна по модели своего политического развития близка к западным демократиям и другим так называемым «новым» азиатским демократиям, социальный прогресс и политический плюрализм которых общепризнан в мире.

Мы добились серьезных результатов в либерализации политической жизни. Достаточно сказать, что:
в Казахстане последовательно происходит развитие демократических институтов; регулярно проводятся свободные демократические выборы; осуществляется принцип разделения ветвей власти на основе сдержек и противовесов;
в Казахстане существуют политический плюрализм и многопартийность: любой казахстанец может свободно вступать в любые общественные и политические объединения;
созданы и функционируют институты и структуры гражданского общества, включая свыше 5 тысяч НПО;
в Казахстане заложены основы независимой судебной системы, последовательно обеспечивается верховенство закона. У нас общество все больше и больше приобретает уверенность в судебной системе;
в Казахстане обеспечена свобода слова, отсутствует цензура; созданы и функционируют негосударственные средства массовой информации. Достаточно напомнить, что, когда в Парламенте прошлого созыва была предпринята попытка ограничить свободу СМИ, на спорный законопроект мной было наложено вето, тем самым государство еще раз подтвердило неизменность курса на свободу прессы;
в Казахстане предпринимаются важные шаги и достигнуты значительные результаты в области обеспечения прав и свобод человека; учрежден институт Уполномоченного по правам человека; Казахстан присоединился к международным конвенциям по правам человека. Работает представительная и авторитетная по составу Национальная комиссия по вопросам демократии и гражданского общества;
любой гражданин Казахстана может выезжать из страны и возвращаться;
сегодня любой казахстанец имеет право деятельности по своему желанию;
каждый имеет право учить своих детей там, где считает целесообразным;
каждый казахстанец имеет право избирать и быть избранным;
Казахстан обеспечил свободу вероисповедания, последовательно проводит политику межконфессионального согласия и религиозного равноправия. У нас обеспечивается мирное сосуществование различных конфессий и при этом ведется борьба с религиозным экстремизмом. Проведенный в Астане Съезд лидеров мировых и традиционных религий стал убедительным свидетельством растущего миротворческого потенциала нашей страны;
в Казахстане введен мораторий на смертную казнь;
мы пресекли на корню создание организованной преступности в Казахстане;
Казахстан первым в СНГ принял закон по борьбе с коррупцией, и у нас ведется последовательная работа, которая будет продолжена.
10 лет тому назад всего этого не было и в помине, а теперь кажется, что это было всегда.

Полагаю, что все это в сочетании с сохранением сильного института президентской власти позволило стране успешно преодолеть наследие прежней эпохи и развиваться более высокими темпами, чем большинство государств Содружества.
Таким образом, сегодня мы достигли определенного уровня модернизации политической системы. Посетивший нас в прошлом году председатель ОБСЕ Соломон Пасси во время нашей встречи сказал, что «в последние годы в Казахстане отмечен большой прогресс в демократических реформах».

2.4 Мы сделали Казахстан региональным лидером, уважаемым международным партнером, активным участником борьбы с международным терроризмом, трафиком наркотиков и распространением ядерного оружия.

Мы выбрали курс на демилитаризацию и ядерное разоружение и стали для мирового сообщества фактором региональной безопасности. Казахстан добровольно закрыл Семипалатинский ядерный испытательный полигон. Показал пример миру, добровольно отказавшись от четвертого в мире ядерно-ракетного потенциала.

Казахстан был инициатором и активным участником интеграционных процессов на Евразийском пространстве.
Без преувеличения можно сказать, что имя нашей страны на международной арене непосредственно связано с предложением о созыве Совещания по взаимодействию и мерам доверия в Азии. Последняя встреча министров иностранных дел в Алматы, принявших уникальный документ – Каталог мер доверия, является свидетельством успешной реализации инициативы, которая была высказана мной еще в 1992 году на 47-й сессии Генеральной Ассамблеи ООН.
И если в 1991 году мировому сообществу практически не было дела до Казахстана, то сегодня оно видит, признает и уважает Казахстан.
И как недавно отметил известный российский ученый, академик А. Аганбегян, «две страны – Китай и Казахстан – на сегодня имеют наиболее высокие темпы экономического развития».

2.5 Куда мы идем?

Я рассказал об инициативах, которые состоялись. Мы вместе создали надежную основу для дальнейшего продвижения вперед к свободной экономике и свободной нации.
Казахстан сегодня является одним из самых динамично развивающихся государств мира, и это всеми признано.
Дорогие соотечественники! Вы не только оказали мне доверие стать лидером нации, вы всегда были рядом, вы всегда меня поддерживали – и словом, и делом, за что я вам искренне благодарен.
Каким я вижу наше будущее?
Радикально новый этап в экономическом и политическом развитии страны, дальнейшая модернизация и демократизация Казахстана - вот наша повестка дня.

Поэтому мои дальнейшие усилия будут направлены на:
укрепление государственности, развитие Казахстана как современного демократического и правового государства;
обеспечение прочной стабильности в стране и регионе; развитие регионального и международного сотрудничества;
динамичное развитие экономики в соответствии с требованиями глобализации и развития новых технологий, с акцентом на развитие несырьевых секторов;
образование, профессиональную подготовку и социальную сферу – на уровне 21 века;
последовательное развитие гражданского общества, обеспечение прав и свобод граждан;
дальнейшее развитие моральных и духовных ценностей казахского народа;
обеспечение веротерпимости и межконфессионального согласия;
борьбу с коррупцией;
глобальную борьбу с терроризмом, наркоторговлей, экстремизмом в любых их проявлениях.
Хотел сказать еще об одном: Казахстан сейчас находится в фокусе коммуникационного потока между Европой и Азией. И наша задача использовать это уникальное геополитическое положение в интересах своей страны и международного сообщества.
Сегодня я хочу предложить конкретную программу по ускорению наших дальнейших преобразований. В соответствии с ней мы скорректируем наши действия на период до 2010 года.

3. Ускоренный экономический и социальный прогресс Казахстана

Казахстан должен войти в число эффективно развивающихся стран мира, создавая высокие стандарты жизни для своих граждан. И мы сможем это сделать, когда нация и экономика станут конкурентоспособными.

3.1 Создание инновационной экономики и развитие несырьевого сектора

Мы начали реализацию Индустриально-инновационной стратегии, направленную на диверсификацию экономики. Это программа будущего.
Мы выбрали модель конкурентоспособной экономики с приоритетными отраслями, имеющими экономический потенциал повышения конкурентоспособности, положив тем самым начало развитию системы казахстанских кластеров.

Полагаю, что к середине текущего года нам необходимо иметь план по созданию и развитию по крайней мере 5-7 кластеров в таких сегментах рынка, как туризм, нефтегазовое машиностроение, пищевая и текстильная промышленность, транспортно-логистические услуги, металлургия и строительные материалы. Они и определят долгосрочную специализацию экономики страны в несырьевых отраслях.
Мы начали создание принципиально новой системы управления экономическим развитием – Национальной инновационной системы, нашего проводника в мир новых технологий и новой экономики.

Сейчас инфраструктура индустриально-инновационного развития уже сформирована. Капитализация государственных институтов развития на начало года составила 730 млн.долларов США, портфель инвестиционных проектов превышает 1 млрд. 200 млн. долларов США.
За 2004 год реализовано 204 инвестиционных проекта, причем половина из них - при поддержке институтов развития.
Наша стратегическая задача – занять достойное место в числе конкурентоспособных стран. Поэтому государство и частный сектор должны выстроить партнерские отношения, основанные на взаимном доверии и выгоде.

3.2 О малом и среднем бизнесе

В таких странах, как Япония, Германия, Бельгия, Италия, малый и средний бизнес составляет более 90% от количества всех их предприятий, во многих развитых странах он дает больше 50 % ВВП. Поэтому мы должны выстроить принципиально новую идеологию развития малого и среднего предпринимательства. Мы должны создать благоприятные условия для реализации инициатив предпринимательской среды.
Каждый предприимчивый казахстанец должен влиться в эту среду, найти себя в инновационной экономике.
Условия для раскрепощения инициативы казахстанцев созданы, предпринимателям осталось их только реализовать!
Я призываю регионы стать экономически амбициозными.
Необходимо качественно улучшить законодательство в соответствии с новой идеологией.

Пора, наконец, от слов перейти к делу и закончить работу по передаче непрофильных функций госпредприятий и мегахолдингов, прежде всего крупных государственных компаний и монополий малому и среднему бизнесу. Мы этим откроем бизнесу новое дыхание.

При этом управление пакетами акций ряда стратегически важных государственных компаний необходимо передать специально создаваемой государственной холдинговой компании. Сопротивление и уговоры против этих мер будут. Правительству придется проявить решительность и, наконец, приступить к этой работе.

И еще об одном. Не всем предпринимателям доступны Банк развития и Инвестиционный фонд. Поэтому «Фонд развития малого предпринимательства» должен стать своего рода «финансовым супермаркетом». Мы выделим Фонду в этом году из республиканского бюджета дополнительно 10 млрд.тенге, тогда возможности кредитования субъектов малого бизнеса возрастут до 25 млрд. тенге. С этого года надо начать гарантирование банковских кредитов и осуществление страхования. Это станет серьезной государственной поддержкой.

3.3 Аграрные вопросы

В текущем году завершается реализация трехлетней агропродовольственной программы. Мы в основном сформировали систему государственного регулирования и поддержки агробизнеса в стране. Только в текущем году на развитие сельскохозяйственного производства из республиканского бюджета выделяется более 57,9 млрд.тенге. Это рекордная цифра.
Следует принять Закон «О государственном регулировании развития агропромышленного комплекса и сельских территорий».

Предстоящее вступление в ВТО, и это мы обсуждали не раз, предъявляет особые требования к конкурентоспособности отечественной сельскохозяйственной продукции. Считаю необходимым в дальнейшем обратить особое внимание на индустриализацию аграрного производства через реализацию кластерных инициатив в сфере производства и переработки сельскохозяйственного сырья. Именно сюда надо привлекать внимание частного сектора, сюда привлекать кредиты, в том числе в русле агроиндустриальной политики.

3.4 Вопросы финансового сектора

Для дальнейшего развития финансового сектора сейчас приняты программы развития рынка ценных бумаг и развития накопительной пенсионной системы на 2005-2007 годы. Нужно работать.
Деятельность банков должна стать образцом прозрачности. Прежде всего это касается структуры собственности и сведений об аффилированных лицах. Все лица, оказывающие существенное влияние на принимаемые банком решения, должны формализовать свой статус, получив согласие уполномоченного органа. Необходимо упорядочить требования к инвестиционной деятельности банков на консолидированной основе. Сделки с аффилированными лицами не должны подвергать банки рискам. Агентство финансового надзора должно решительно провести эту работу.

3.5 Образование и профессиональная подготовка на уровне 21 века

Страна, не умеющая развивать знания, в 21 веке обречена на провал. Мы должны сформировать кадровый задел для высокотехнологичных и наукоемких производств будущего. Без современной системы образования и современных менеджеров, мыслящих широко, масштабно, по-новому, мы не сможем создать инновационную экономику.
Необходимо принять адекватные меры, направленные на развитие технического и профессионального образования на всех уровнях.
Задача казахстанских вузов – предоставлять образование на уровне мировых стандартов, а дипломы ведущих из них должны быть признаваемы в мире. Они обязаны это сделать.
Мы должны гарантировать каждому казахстанцу реальную возможность получения высшего образования.

В целях создания единой системы финансирования обучения студентов из бюджета поручаю Правительству увеличить объем предоставляемых образовательных грантов на 50% за счет числа образовательных кредитов.
И одновременно с этим создать современную систему студенческого кредитования через банки второго уровня с обеспечением гарантии государства по возврату этих кредитов.

Правительству необходимо конкретно рассмотреть вопрос предоставления студентам в период каникул работы в стройотрядах по возведению жилья, развернуть программу озеленения страны «Жасыл ел» и привлечь студентов к этим благородным делам.

Теперь о преподавателях. Их проблемы нам хорошо известны, они решаются, но в одночасье решены быть не могут. Министерству образования совместно с Ассоциацией ВУЗов надо продумать систему поддержки профессорско-преподавательского состава. К примеру, уже сегодня можно ввести государственную стипендию «Лучший преподаватель», которая будет иметь статус гранта на проведение научных исследований в течение года, включая стажировку за рубежом в любой стране.

По моему поручению в текущем году выделено 2 млн. долларов для привлечения в Казахский Национальный университет и Евразийский Национальный университет 20 зарубежных консультантов-преподавателей. Почему бы также не поощрять наших лучших специалистов, которых признают на Западе!

Считаю, что надо в первую очередь развивать технические специальности, в которых мы испытываем большой дефицит и вынуждены привлекать кадры из-за рубежа.
Но все начинается со школы. Поэтому с 2008 года мы должны перейти на 12–летнее общее среднее образование, повысить профессиональный уровень педагогов, качество учебников и образовательных программ.
Мы обязаны вернуть престиж и достоинство профессии учителя.

3.6 Материнство, детство, старшее поколение

Важный вопрос нашей стратегии – достойное обеспечение жизни самых незащищенных членов общества – это дети, их матери и старшее поколение. Государство не будет жалеть средств на решение этих вопросов. Мы приняли и будем реализовывать конкретные меры по обеспечению лекарствами детей и беременных женщин.
С 2003 года выплачивается единовременное пособие в связи с рождением ребенка.

С этого года мы начинаем реализацию трехлетней программы углубления социальных реформ, направленную на формирование трехуровневой системы социального обеспечения, идеология которой проста. Во-первых, это базовые социальные выплаты, гарантированные государством. Во-вторых, обязательное социальное страхование. И, наконец, добровольные накопления граждан, которые в будущем будут превращены в социальные платежи. Эти три источника создадут необходимые условия для достойного обеспечения старости наших граждан.

3.7 Жилищные вопросы

Еще одна ключевая задача – ускоренное решение жилищной проблемы. Без крыши над головой сложно создавать семьи, растить детей.
В текущем году начинается осуществление программы жилищного строительства. Мы взялись за дело, которое не могла решить прежняя система.
Правительство, акимы всех уровней ответственны и должны показать казахстанцам, на что они способны. Жилищное строительство – новый локомотив нашей экономики.

3.8 Духовное развитие и межконфессиональное согласие

Необходимо продолжить реализацию Программы «Культурное наследие», и через осмысление прошлого всемерно развивать культуру настоящего времени.
Мы должны сформировать целостную программу государственной поддержки этой сферы.
Мы также должны приложить все усилия для дальнейшего развития одного из главных факторов единения всех казахстанцев – государственного языка нашей страны, родного для всех казахов.

По казахской земле прошли все мировые религии, поэтому нам чужды нетерпимость или религиозный фанатизм. Эта духовная традиция, эта открытость божьему Слову в любом обрамлении – одна из важнейших основ межконфессионального согласия в Казахстане. Мы известны миру своей толерантностью, межэтническим, межконфессиональным согласием и диалогом. Растущий миротворческий потенциал нашей страны должен и дальше бережно сохраняться и развиваться.

3.9. Что все, сказанное выше, означает сегодня для каждой семьи, для каждого казахстанца?

1. С этого года мы начали реализацию Программы дальнейшего углубления социальных реформ на 2005-2007 годы, которая благоприятно затронет интересы практически каждой семьи.

2. С текущего года мы бесплатно обеспечиваем на амбулаторном уровне лекарствами детей до пяти лет по отдельным заболеваниям, а беременных женщин – железо- и йодосодержащими препаратами.

3. С 2006 года необходимо перейти на бесплатное лекарственное обеспечение детей и подростков, находящихся на диспансерном учете и на льготных условиях на амбулаторном уровне.

4. С 2006 года малообеспеченным семьям должны выплачиваться ежемесячные пособия на детей до 18 лет, повышены размеры спецгоспособий многодетным матерям, имеющим 4-х и более совместно проживающих несовершеннолетних детей, матерям, награжденным подвесками «Алтын алка», «Кумiс алка» или «Материнская слава» I-ой и II-ой степени, до 4 000 тенге.

5. Мы уже выплачиваем единовременные пособия в связи с рождением ребенка. Считаю, что в дополнение к ним необходимо уже с 1 июля 2006 года ввести государственные пособия по уходу за ребенком до одного года, а не с 2007 года, как планировалось ранее.

6. С 1 июля этого года мы будем выплачивать всем пенсионерам независимо от стажа работы, заработка и размера начисленной пенсии дополнительную базовую пенсионную выплату в размере 3000 тенге. Таким образом, размер минимальной пенсии вместе с базовой пенсионной выплатой составит 9200 тенге, а средний размер пенсий - более 12 тыс. тенге.

7. Уже с 1 июля этого года мы должны увеличить размеры стипендий студентам ВУЗов, а также учащимся организаций среднего профессионального образования более чем в два раза.

8. Самым достойным мы будем помогать в обучении за рубежом. Ежегодно трем тысячам лучших студентов в рамках программы «Болашак» будут выделяться средства из республиканского бюджета для учебы в ведущих вузах мира.

9. У нас много талантливых ребят, которые могут и хотят стать инженерами, технологами. Образовательные гранты и кредиты – вот что станет реальной помощью государства. Призываю и частный сектор активно подключиться к этому.

10. Для реализации системы государственного гарантирования кредитов коммерческих банков студентам в течение ближайших 5 лет дополнительно необходимо выделить 2 млрд. тенге, в том числе уже в этом году – 600 миллионов тенге.

11. С 2006 года считаю необходимым дополнительно повысить государственные социальные пособия всем категориям инвалидов и получателям пособий по возрасту, а также получателям государственных специальных пособий на 1000 тенге. Как известно, с этого года эти пособия уже существенно повышены.

12. С 2006 года дополнительную поддержку в сумме от 300 до 1000 тенге необходимо оказать 247 тысячам семей, потерявшим кормильца.

13. Уже с 1 июля этого года считаю необходимым поднять заработную плату работникам бюджетной сферы – учителям, врачам, работникам культуры, социального обеспечения в среднем на 32%. А с 2007 года – в среднем на 30%.

14. В целом рост заработной платы должен пройти не только в государственном секторе, но и в частном. В связи с этим с 1 июля этого года необходимо увеличить минимальный размер заработной платы до 9200 тенге.

15. Считаю необходимым увеличить заработную плату государственным служащим, также как и другим работникам бюджетной сферы, уже с 1 июля этого года в среднем на 32%, а с 2007 года еще на 30%, постепенно приближая их к частному сектору.

16. В текущем году в рамках программы жилищного строительства только за счет выделенных из бюджета средств надо построить 1600 квартир для социально защищаемых групп населения и 11700 недорогих и доступных для населения квартир по ипотечной программе.

17. А в целом, по всем источникам финансирования за три года необходимо будет построить 12 млн.кв.м жилья или 195 тысяч квартир. Это означает рост строительства жилья в два раза.

Все, о чем я только что сказал, мы сделаем, потому что состояние экономики позволяет нам это.
Я всегда говорил, что наступит это время, когда мы, наладив экономику, улучшим жизнь наших граждан. Как видите, такое время наступает. И я выполняю свои обещания.
Курс на ускоренную экономическую и социальную модернизацию должен способствовать тому, чтобы Казахстан и дальше сохранял свое лидерство в экономическом и социальном развитии, а через это стал центром притяжения капиталов, инвестиций, технологий и знаний, квалифицированных кадров.

Предприниматели должны знать, что мы создаем им нормальные условия и преференции, что бизнес у нас безопасен и перспективен. Ученые и высококвалифицированные специалисты должны быть уверены, что их труд у нас получит соответствующее вознаграждение. Люди искусства должны знать, что их оценят по достоинству. Мы делаем всё для этого.
Это и будет оценкой наших достижений.

4. Новый этап демократизации Казахстана

Уважаемые казахстанцы!

Все эти годы мы двигались в направлении демократизации, учитывая реалии страны по принципу «сначала экономика, потом политика». Это оправдало себя. Постепенность не подвела нас. Уместно вспомнить высказывание М.Тэтчер: «… Я не верю, что в какой-либо стране, не обладающей соответствующими условиями и опытом, будь она азиатской или неазиатской, возможно ввести демократию одним махом, не рискуя натолкнуться на проблемы».

Как показывает опыт других стран, демократия, которой все слои общества должны учиться, – достаточно длительный процесс. Многие страны сотни лет имеют либеральные традиции, однако не достигли совершенства. Мы же начинали с нуля и надо помнить, что демократия – это культура мысли и поведения человека.
Думаю, что эти мысли достойны уважения. Мы должны оставаться верными традициям восточной мудрости, постепенности и осторожности.

4.1. Общенациональная программа политических реформ

Наши общие достижения позволяют перейти к системной и многовекторной работе по дальнейшей модернизации политической системы и развитию демократии.
Сегодня я предлагаю пакет инициатив - Общенациональную программу политических реформ.
Эта Программа представляет единый, целостный подход к реформам государственных, политических и общественных институтов. Суть этого подхода – дальнейшая демократизация Казахстана в соответствии с традициями и принципами западных демократий и опытом ведущих государств Юго-Восточной Азии, с традициями нашего многонационального и многоконфессионального народа.
Ясно, что эта общенациональная программа политических реформ должна реализовываться лишь на основе диалога со всем обществом.

2005 год должен войти в историю как год активного продвижения политических реформ и их всенародного обсуждения.
Полагаю, что к этой работе должны быть привлечены все граждане Казахстана, знаковые фигуры, лидеры общественного мнения, представители элиты страны, что сделает работу максимально прозрачной и публичной.
Я не исключаю возможности приглашения для сотрудничества в качестве внешних экспертов специалистов, а также авторитетных политических деятелей как из стран западных демократий, так и динамично развивающихся государств Азии (Малайзия, Сингапур, Южная Корея, Турция и другие).

Основную координацию обсуждения Общенациональной программы политических реформ возлагаю на Национальную комиссию по вопросам демократизации и гражданского общества.
Эта комиссия должна на основании изложенных мной в данном Послании политических инициатив:
- проанализировать и обобщить результаты общенародной дискуссии;
- по результатам дискуссии подготовить первые законодательные контуры Общенациональной программы;
- подготовить рекомендации для Президента и Парламента по реализации Общенациональной программы политических реформ;
- а также координировать работу по окончательному принятию и вступлению в силу пакета политических реформ.

4.2 Дальнейшее использование потенциала действующей Конституции

Прежде всего, необходимо максимально использовать потенциал действующей Конституции.
Наша Конституция в мире признается соответствующей основным задачам демократического общества. Если есть критика, то она состоит лишь в том, как выполняются ее положения. Во всем мире признается, что демократия и соблюдение законов неразделимы.
Что дала нам Конституция страны, принятая народом?
Эффективно работающий двухпалатный Парламент – законодательная власть страны. Конституция наделила его правом утверждения бюджета страны и контроля за его исполнением.
Парламент большинством голосов дает согласие на назначение Премьер-Министра, Председателя Национального банка, вправе выразить недоверие Правительству, настоять на его отставке и может потребовать освободить от должности любого министра.
В Парламенте представлены фракции политических партий.
Парламент обладает правом внесения изменений в Конституцию страны.
Члены Правительства регулярно отчитываются перед палатами Парламента.
Сенат избирает судей Верховного суда, дает согласие на назначение Генерального прокурора и Председателя КНБ.
В нашей стране свободным и тайным голосованием на альтернативной основе избирается Президент страны, депутаты Парламента, депутаты маслихатов.

Такие важные государственные органы, как Конституционный Совет, Счетный Комитет формируются на паритетной основе Президентом, Мажилисом и Сенатом. В свою очередь, Центризбирком избирается Мажилисом по представлению Главы государства. То есть имеется необходимая система сдержек и противовесов.
Речь в таком случае должна идти о четком использовании предоставленных Конституцией прав. И о том, чтобы законы не нарушались, а четко соблюдались.

4.3 Реформа исполнительной власти

Полагаю, что с учетом достигнутого и новых перспектив развития необходимо продолжить реформу исполнительной власти, направленную на:
- дальнейшую децентрализацию власти;
- упорядочение и повышение эффективности системы государственного управления.
Мы сделали определенные шаги в направлении децентрализации системы исполнительной власти, создали условия для введения выборности акимов. В августе этого года мы проведем экспериментальные выборы акимов районов областей, городов Астаны и Алматы и поэтапно начнем выборы акимов аульных (сельских) округов, аулов (сел), поселков, завершив их в 2007 году.

Одновременно Правительству необходимо разработать и внести на рассмотрение Парламента проекты законов, завершающие процесс разграничения полномочий между уровнями государственного управления, определяющие систему местного самоуправления в Республике Казахстан. Кроме того, Правительству следует разработать Государственную программу поддержки развития местного самоуправления в Казахстане.
И только после этого можно будет окончательно внедрять местное самоуправление в нашей стране. Прозрачность деятельности исполнительной власти должна стать нормой.

Сейчас идут отчетные встречи местной исполнительной власти с населением. И это правильно.
Они должны способствовать информированности населения о проводимых в стране социально-экономических и политических реформах, обмену мнениями, предложениями. Это – способ добиваться повышения ответственности и подотчетности исполнительных органов перед населением, широкого вовлечения народа в процесс государственного управления. Эти встречи должны стать безоговорочной нормой общественно-политической жизни.

Необходимо дальнейшее углубление административных реформ. Надо завершить трансформацию прежде архаичного и неповоротливого государственного механизма в современный, способный управлять динамичными общественно-политическими процессами на базе лучшего мирового опыта и в интересах наших граждан.

Следует повысить эффективность работы самого Правительства как коллегиального органа и персональную ответственность каждого министра-члена Правительства.
Правительство самостоятельно и несет ответственность за всю исполнительную ветвь власти. Оно должно сполна использовать права и полномочия, предоставленные Конституцией страны.
Необходимо сократить излишнее число государственных функций на центральном уровне власти, передав часть полномочий местным органам.

Должен быть создан эффективный и, главное, - оптимальный по составу государственный аппарат, состоящий из современных менеджеров - «лучше меньше, да лучше!»
Необходимо ускорить формирование «электронного Правительства» для улучшения качества и сокращения сроков предоставления государственными органами услуг гражданам и организациям.
Ключ к реформе исполнительной власти - реализация комплекса мер по совершенствованию государственной службы.

Необходимо:
- совершенствование административных услуг государства;
- снижение бюрократизации управления;
- оптимизация профессионального уровня государственного аппарата.
Основа есть. В Казахстане уже принят закон «О государственной службе». Прием на госслужбу осуществляется по конкурсу через компьютерное тестирование. Создана Академия госслужбы, где проходят обучение более полутора тысяч человек в год.

Правительство должно сконцентрироваться на общерегулирующих функциях и нормотворческой работе.
Его структура должна быть выстроена в соответствии с приоритетами государственной политики, а министерств – на основе четкого функционального распределения по типам государственных функций.
Поручаю Правительству разработать единую систему оценки эффективности и качества деятельности государственных органов. Стандартом для оценки деятельности каждого государственного ведомства в целом и отдельно взятого чиновника в частности должна стать эффективность проводимой работы.
Необходимо создать центры обслуживания населения по принципу «одного окна»; ввести систему менеджмента качества (ИСО) для государственных служащих; премия должна выдаваться лучшим, не превращаться в надбавку к зарплате, как это делается сейчас; обеспечить соблюдение правил и этики госслужбы.

4.4 Об усилении политического авторитета законодательной ветви власти

Как я говорил, процесс политической модернизации требует, прежде всего, усиления политического авторитета законодательной ветви власти. И делать это можно и нужно в рамках действующей Конституции. Потенциал ее не исчерпан.
Следует обсудить целесообразность повышения роли обеих палат Парламента в формировании Центральной избирательной комиссии, Конституционного Совета и Счетного комитета.
Требует детальной и взвешенной проработки вопрос о механизмах формирования Правительства на основе парламентского большинства и обсуждения кандидатур министров социально-экономического блока в профильных комитетах.
Решение таких вопросов выведет на новый уровень влияния и контроля народных представителей за органами исполнительной власти.
Необходимо также предусмотреть расширение контрольных полномочий маслихатов. Это будет важный шаг на пути децентрализации системы государственной власти, повышения роли системы местного самоуправления.

4.5 Реформа судебной системы и правовой защиты граждан
Мы на пороге полномасштабной реформы судебной системы, соответствующей общепринятым в демократическом сообществе стандартам. Создана Комиссия для подготовки предложений по совершенствованию судебной системы и отправлению эффективного правосудия, отвечающего потребностям современного общества.

Нам предстоит поработать над следующим:
- упростить судопроизводство, обеспечить его объективность, а также стабильность и своевременное исполнение судебных актов;
- усилить гарантии прав граждан в рамках судопроизводства и на стадии исполнения судебных решений;
- обеспечить независимость судебного корпуса, что станет гарантией справедливого решения в рамках закона:
- повышать квалификацию судей, что позволит судебной системе Казахстана быть адекватной хозяйственным, инвестиционным и торговым проблемам 21 века;
- обеспечить повышение роли адвокатов в рамках уголовного судопроизводства и судебных решений;
- в практику уголовного судопроизводства необходимо ввести институт суда присяжных. В этих целях в 2005 году должны быть приняты закон «О присяжных заседателях», внесены изменения и дополнения в Конституционный закон «О судебной системе и статусе судей» и другие законодательные акты по вопросам введения суда присяжных.
- необходимо максимально обеспечить открытость и прозрачность судебных процедур.

Хочу специально обратить внимание на вопрос о независимости и неподкупности судей. Мы увеличили заработную плату судьям, и они сегодня стали самыми высокооплачиваемыми госслужащими. Нам необходимо подумать обо всем пакете социальных гарантий для судьи, включая пенсионное обеспечение. Достойное материальное и социальное обеспечение судей следует рассматривать не только как поощрение за нелегкий и честный труд, но и как одну из мер по предупреждению коррупции. Надо сделать так, чтобы мздоимство в судейской среде было не только нравственно недопустимо, но и экономически невыгодно. Судья должен дорожить своим креслом и знать, что, нарушив закон или профессиональную этику, он потеряет не только право состоять на государственной службе, но и весь пакет социальных гарантий.
Все это повлечет дополнительные бюджетные расходы, но они оправданы. Как гласит старая поговорка – дешевое правосудие обходится слишком дорого.

4.6 О выборах

Стоит обсудить необходимость дальнейшего совершенствования выборного законодательства.
Поручаю Центральной избирательной комиссии провести серьезный анализ недостатков правового обеспечения выборного процесса. В течение 2005 года ЦИК должен разработать и внести соответствующие предложения по качественному улучшению избирательных механизмов, в полной мере соответствующих международным стандартам и уровню развития нашего общества.
Только при таком подходе я вижу последовательную реализацию курса на обеспечение свободного и гарантированного волеизъявления всех граждан.

4.7 О развитии институтов гражданского общества

Главное – дальнейшее развитие гарантий прав и свобод граждан Казахстана, свободы слова, объединений и политического волеизъявления.
Мы уже имеем соответствующую нормативную базу.
В соответствии с Указом «О дальнейшем совершенствовании системы конституционных прав и свобод человека и гражданина» расширены правозащитные возможности Омбудсмена, теперь нужны реальные действия.

Свобода слова – одно из основных условий поступательного, демократического развития Казахстана. В независимом Казахстане нет лиц, осужденных по политическим мотивам.
Нужно и в дальнейшем последовательно создавать и защищать все необходимые правовые и другие условия, обеспечивающие свободу слова, получения и распространения информации. С другой стороны, должен быть четкий законодательный заслон против злоупотреблений свободой слова.

4.8 О борьбе с коррупцией и преступностью

Казахстан одним из первых на постсоветском пространстве принял антикоррупционное законодательство, присоединился к международным конвенциям. Немало чиновников понесли наказание. Многое сделано. В то же время, мы не должным образом работаем с теми международными организациями, которые занимаются этой проблематикой, и дают нам оценки, базируясь на нашей же информации. С полной уверенностью могу сказать, что Казахстан не на худшем счету в нашем регионе, и не только. Но синдром переходной экономики имеет свои издержки.

Прошло время, изменилась ситуация, и законодательство требует тщательного анализа и совершенствования. Должны быть пересмотрены все подзаконные акты, вольно или невольно создающие условия для коррупционных действий чиновников.

Необходимо окончательно отделить бизнес от государственной службы. Надо покончить с непрозрачностью акционерных обществ, их владельцев и аффилированных лиц, непрозрачностью банковской системы, множеством разрешительных органов, безнаказанностью тех, кто дает взятки, чтобы обойти закон, и т.д.

Что для этого нужно сделать?

1. Создать центры обслуживания населения по принципу «одного окна», где можно в одном месте оформить паспорт, получить РНН, водительское удостоверение и т.д. В качестве эксперимента это можно сделать в Астане и Алматы уже в этом году.

2. Резко сократить количество лицензий и разрешений.

3. Принять соответствующие изменения в Закон «Об акционерных обществах в Республике Казахстан».

4. Госслужащий должен опубликовать, что он продал или передал в управление свой бизнес.

5. Необходимо разработать Кодекс чести государственного служащего, запрещающий ему заниматься частным бизнесом и лоббированием интересов компаний.

6. Дисциплинарные советы окончательно передать Агентству по делам государственной службы и перевести на центральный бюджет, укрепить юридическими кадрами, а не устраивать чиновников предпенсионного возраста. Совет должен контролировать исполнение госслужащими этики и Кодекса чести.

7. Наказывать не только берущих взятки, но и дающих их.

8. Поднимать заработную плату госслужащих, приближая ее к уровню зарплаты в бизнесе.

Я уже не один раз говорил об упорядочении действий соответствующих государственных структур и должностных лиц. Агентство по борьбе с экономической и коррупционной преступностью должно быть самостоятельным и независимым. Целесообразно перевести его в прямое подчинение Президенту.
Поручаю Правительству внести конкретные предложения по данным вопросам и взять исполнение под контроль.
В то же самое время пора прекратить огульные обвинения государственных служащих в коррупции. Если это клевета, то госслужащий должен доказать это через суд. Если этого нет, то сигнал должен быть проверен.

* * *
Я вам изложил мое видение политических реформ. Все перечисленное можно осуществить в рамках действующей Конституции.
Мы знаем, что в связи с начатыми мною реформами обсуждаются, в том числе и оппозицией, различные варианты дальнейшего политического устройства страны. Надо уважать мнение оппозиции, если оно нацелено на интересы страны и народа.
Предлагаю в 2005 -2007 годах завершить предложенную мной работу. Тогда будет видно, как продвигаться дальше.

Я убежден, что стабильность Конституции – это стабильность общества. Необдуманные перемены создадут хаос в стране. Прежде, чем предлагать корректировки тех или иных положений Конституции, нужно внимательно изучить то, что уже есть.
Но изменения в Основной закон могут вноситься. Главный вопрос этих изменений – поддержит ли наш народ и дальше систему президентской формы правления, которая у нас есть, или хочет власти многочисленных политических партий в стране. Именно поэтому я еще раз рассказал вам о возможностях нашей Конституции. Думаю, самым демократичным решением будет воля народа. Придет время – мы спросим наших граждан. И сделаем так, как нужно для народа и страны.

5. Казахстан в современном мире

5.1 Наши приоритеты во внешней политике

Наши приоритеты остаются неизменными - активная, разносторонняя и сбалансированная внешняя политика, способная противостоять вызовам 21 века и нацеленная на обеспечение долгосрочных национальных интересов.
Приоритетными направлениями являются развитие сотрудничества с Россией, Китаем, США, Европейским Союзом. Большое значение придается взаимодействию с основными странами Азии и Ближнего Востока.
Перед Правительством стоит задача неуклонной реализации основных договоров и соглашений с этими государствами с целью обеспечения безопасности Казахстана и создания благоприятных условий реформам внутри страны.

Историческое значение имеет Договор о делимитации границы между Казахстаном и Россией, подписанный месяц тому назад в Москве. Впервые в нашей истории мы обрели юридически оформленную государственную границу с Россией – нашим стратегическим партнером.
Таким образом, за последние годы мы сумели делимитировать границу на всем ее протяжении, что составляет более 14 тысяч км. Это серьезная гарантия национальной безопасности, создающая благоприятные условия реализации наших планов по государственному строительству.

В наших стратегических интересах – скорейшее вступление во Всемирную торговую организацию на условиях, полностью учитывающих интересы Казахстана.
Казахстан придает особое значение Шанхайской Организации Сотрудничества, реформированию СНГ, ЕврАзЭС, продолжению работы по созданию ЕЭП. По-прежнему важным для нашей страны является взаимодействие с ОБСЕ по всему спектру направлений. Мы со всей ответственностью относимся к выдвижению нашей кандидатуры на председательство в этой организации в 2009 году. Сегодняшние инициативы также направлены на достижение этой цели.

Важно помнить, что Казахстан воспринимается в мире как региональная держава, обладающая сильной экономикой и прочными позициями в международном сообществе. Этим статусом следует дорожить и прилагать дополнительные усилия для укрепления авторитета нашей страны в современном мире.

5.2 Что беспокоит нас сегодня

Я специально хотел бы обратить ваше внимание на объективно существующие угрозы 21 века, которые могут стать серьезными препятствиями на пути дальнейшей экономической, социальной и политической модернизации. Эти угрозы не за горами. И от всех нас, от позиции мирового сообщества, зависит мирный труд и прогресс нашей страны.
О чем идет речь?
Во-первых, распространение нестабильности и религиозного экстремизма в регионе. Во-вторых, непрекращающийся наркотрафик, в центре которого оказался Казахстан в силу своего географического положения. Поэтому мы по-прежнему будем активно сотрудничать со всеми заинтересованными государствами и международными структурами в решении этих проблем.

Особое место среди угроз 21 века занял международный терроризм. В конце января в Алматы состоялось выездное заседание Контртеррористического комитета Совета Безопасности ООН с участием руководителей 40 международных организаций. Для эффективной борьбы с международным злом требуются усилия всего мирового сообщества.
Именно с таких позиций мы рассматриваем и вопрос о нашем участии в антитеррористической коалиции и участии нашего саперного отряда в стабилизации ситуации в Ираке.
Предпринимаются активные действия и внутри нашей страны – Верховный суд объявил незаконными четыре террористические организации. Принят закон «О противодействии экстремистской деятельности». В условиях эскалации терроризма мы готовы пойти на качественно новый уровень координации действий и активности всех государств региона и заинтересованных стран.

5.3. О ситуации в регионе

До конца 15 века Центральная Азия оставалась важным регионом мировой экономики. Наш регион соединял Восток и Запад. Народы не разделялись на территории и нации. Увядание Шелкового пути превратило Центральную Азию в отсталую периферию. С обретением независимости впервые за последние 500 лет наш регион опять становится экономически важным для мировой экономики. Мы укрепляем свои транзитные возможности, становимся поставщиком ценных на мировом рынке товаров – нефти, газа, руды и сельскохозяйственного сырья. Уже видны контуры новых нефтегазопроводов, авто- и железных дорог 21 века, которые идут примерно по маршрутам древнего Шелкового пути.

Перед нами причины успехов азиатских «тигров» и Европейского Союза. С другой стороны – международная конфронтация и конфликты между странами, получившими независимость после Второй мировой войны. В глобальной экономике значение имеют крупные рынки. Кроме этого, мы наблюдаем явное соперничество великих держав за экономическое доминирование в регионе. И нам важно занять правильную позицию по отношению к этой глобальной геоэкономической проблеме.
Сейчас перед нами выбор: оставаться вечным сырьевым придатком мировой экономики, ждать прихода следующей империи, или пойти на серьезную интеграцию центрально-азиатского региона.

Я предлагаю - последнее. Наша дальнейшая интеграция – это путь к стабильности, прогрессу региона, экономической и военно-политической независимости. Только в этом случае регион будут уважать в мире. Только так мы обеспечим безопасность, и будем эффективно бороться с терроризмом и экстремизмом. Такое объединение, наконец, отвечает интересам простых людей, живущих в нашем регионе.

Предлагаю создать Союз Центрально-Азиатских государств. Договор о вечной дружбе между Казахстаном, Узбекистаном, Кыргызстаном может послужить прочной базой для такого объединения. Я не исключаю и другие страны региона.
У нас общие экономические интересы, культурно-исторические корни, язык, религия, экологические проблемы, внешняя угроза. О таких предпосылках архитекторы строительства Европейского Союза могли только мечтать. Нам надо перейти к тесной экономической интеграции, двигаться к общему рынку и общей валюте.

Только так будем достойны наших общих великих предков, всегда видевших нас вместе. Но царская империя, потом сталинская национальная политика боялись этого единства и разделили регион на административно-национальные территории. «Разделяй и властвуй» - такова была политика. Настала пора именно нам показать новый, необходимый путь следующим поколениям равноправных народов региона.

6. Наша ответственность за родной Казахстан

Дорогие казахстанцы, соотечественники!
Таковы основные подходы и мое видение экономической, социальной и политической модернизации на ближайшие годы.
Как видите, многое еще предстоит сделать.
Как всегда, я не обещаю легкого пути.
У нас могут быть различные точки зрения по тактике проведения реформ, срокам и механизмам их осуществления.
Но я призываю всех казахстанцев, все политические объединения сплотиться ради общего прогресса, будущего нашей страны.

Мы должны завершить строительство общества максимальных возможностей, где уважают личность и свободу каждого человека, где заботятся о тех, кто не в состоянии позаботиться о себе сам, где ценится любой труд, где защищают материнство и детство, где заботятся о пенсионерах, где уважают ветеранов и людей, защищающих родину.

Мы должны укрепить основы свободного и терпимого общества, где каждый казахстанец, какой бы нации и вероисповедания он ни был, мог быть свободен в выборе обычаев, культуры и религии.
Общества, где правоохранительные органы обеспечивают спокойствие и порядок, а бизнесмены имеют все возможности реализовать свои идеи.

Мы должны построить общество, где ценятся честь, достоинство и репутация каждого, где присутствует высокая мораль, этические стандарты и духовные ценности.
Мы выбрали правильный путь. Результаты говорят сами за себя. У нас есть уникальный шанс на этой основе ускорить наше движение вперед. Это тот путь, который ведет Казахстан в число развитых и процветающих стран мира.

Я уверен, народ Казахстана поддержит меня в этих начинаниях, проявит инициативу и захочет увидеть претворенными в жизнь наши планы.
Мне, стоявшему у истоков нашей государственности, взявшему личную ответственность перед народом за судьбу страны, хотелось бы, чтобы эта пора пришла как можно раньше.

ҚР Президенті Н. Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы, 2005 жыл

    ҚАЗАҚСТАН ЭКОНОМИКАЛЫҚ, ӘЛЕУМЕТТІК ЖӘНЕ САЯСИ ЖЕДЕЛ

ЖАҢАРУ ЖОЛЫНДА

•  Біз неден бастадық

•  Біз жалпы ішкі өнімді екі есе ұлғайтып, бірлесіп тағы да бір Қазақстан орнататындай межеге жақындадық.  
      Біз ойдағыдай жұмыс істеп жатқан нарық экономикасын құрдық Біздің өміріміз жақсара бастады. 
 •  Біз тарихымызда тұңғыш рет Шығыс Азия мемлекеттерінің тәжірибесін және өзіміздің көпұлтты әрі көп дінді қоғамымыздың ерекшелігін ескеріп, Батыс демократиясының қағидаттарына сай келетін тәуелсіз мемлекетімізді орнаттық.
•  Біз Қазақстанды Орталық Азияның көшбасшысына, халықаралық құрметті әріптеске, халықаралық лаңкестікке, есірткінің жайылуы мен ядролық қарудың таралуына қарсы белсене күресетін мемлекетке айналдырдық.
•  Біз қайда бара жатырмыз?
3. Қазақстаннның жеделдетілген экономикалық және әлеуметтік прогресі
3.1 Инновациялық экономика құру және шикізаттық емес секторды дамыту
3.2 Шағын және орта бизнес туралы
3.3. Аграрлық мәселелер
3.4 Қаржылық сектор мәселелері
3.5 ХХІ ғасыр деңгейінде білім беру мен кәсіптік даярлау
3.6 Ана, бала, аға ұрпақ
3.7 Тұрғын үй мәселелері
3.8 Рухани даму мен конфессиялар аралық келісім
3.9 Жоғарыда айтылған сөздердің бүгінгі күні әрбір отбасы үшін, әрбір қазақстандық үшін мәнісі неде?
4.    Қазақстанды демократияландырудың жаңа кезеңі
4.1 Саяси реформалардың жалпы ұлттық бағдарламасы
4.2 Қолданылып жүрген Конституциямыздың әлеуетін одан әрі пайдалану
4.3 Атқарушы билік реформасы
4.4 Биліктің заң шығарушы тармағының саяси беделін күшейту туралы
4.5 Сот жүйесі мен азаматтарды құқықтық қорғау реформасы
4.6 Сайлау туралы
4.7 Азаматтық қоғам институттарын дамыту туралы
4.8 Сыбайлас жемқорлық пен қылмысқа қарсы күрес туралы
5.   Қазақстан қазіргі әлемде
5.1 Біздің сыртқы саясаттағы басымдықтарымыз
5.2 Бізді бүгін не алаңдатып отыр?
5.3 Өңірдегі жағдай туралы
6.   Біздің туған Қазақстанымыз үшін жауапкершілігіміз

                                      Құрметті қазақстандықтар! Ардақты ағайын!

1. Біз неден бастадық

Біздің өмірімізді түбегейлі өзгертіп, Қазақстан тәуелсіздікке ие болған өткен ғасырдың тоқсаныншы жылдарының тарихқа озғанына да көп уақыт өте қойған жоқ. Сана мен сезімнің шиеленісі мен ширығуы жағынан бұл ерекше жылдар болды. Бұл біздің мемлекетіміздің алдағы жүрер жолын айқындайтын аса маңызды шешімдер қабылданған жылдар болды, сол кезде қабылданған бір ғана бұрыс шешім еліміздің жүрер жолының бағыт-бағдарын елеулі өзгеріске ұшыратуы әбден ықтимал еді. Осы уақыттың ішінде халық менің елімізге басшылық етуіме өзінің шынайы сенімін білдірді. Мен болсам, Сіздердің сенімдеріңізді ақтауға тырысып. біздің стратегиялық бағытымыздың негізгі бағдарларын әр жыл сайын өздеріңізбен бірге саралап келемін.

Міне, бүгін, араға он бес жылдай уақыт салып, мен сіздерді біздің бірлесе атқарған жұмысымыздың қорытындысын шығаруға шақырып отырмын. Біздің мақтан тұтарлық істеріміз жеткілікті.

Біз неден бастадық, жол басында қолымызда не болды, сол кездегі біздің нақты мүмкіндіктеріміз қандай еді?

Әлеуметтік-экономикалық және саяси ахуал шын мәнінде сын көтермес күйде еді. Қазақстанның экономикалық және саяси мүмкіндіктері сырттан осылай бағаланды: экономикасы әлжуаз, қазынасы бос, саяси жүйесі балаң, Кеңестер Одағы заманының Конституциясы бойынша өмір сүріп жатқан, одан бар болғаны белгілі бір әскери әлеует қана еншілеген ел саналдық.

Былайғы дүние бізді көзге де ілген жоқ, әлемдік қоғамдастықты біздің ядролық қару–жарағымыз ғана алаңдатты.

Енді 20 – 25 жылдан кейін мемлекеттік басқарушылардың жаңа ұрпағы «Қазақстанның 2030 жылға дейінгі даму Стратегиясының» қорытындысын шығарып, біздің әуел бастағы әлеуетімізді және өзгерістердің нәтижесін елеп-екшер болса: «Шынымен, солай болды ма екен», деп таң-тамаша қалары анық.

Сонда олардың бізге қызыға қарарына көзім әбден жетеді. Біздің батылдығымызға, жігерімізге, қабілетімізге, сайып келгенде, еркіндігімізге қайран қалары анық. Өйткені бүгінгі күні біз жасаған дүниені рухы күшті жандар ғана жасай алатын еді.

Біз алдымызға анық та айқын мақсат қойдық: біз жақсы өмір сүргіміз келді, біз еркіндікке ұмтылдық, біз бәрінен де бұрын балаларымыз бен немерелеріміздің лайықты өмір сүруін қаладық. Бұған сіздер мен біздер өз ғұмырымыздың біраз жылдарын арнадық. Еңбегіміз еш кеткен жоқ, біз бүгінгідей биікке көтерілдік .

Өзіміздің төл теңгеміз айналысқа енген, экономикалық тәуелсіздігіміз аныққа шыққан 10 жыл кезеңді алайықшы. Бұл 10 жыл - елімізді тұрақты еткен, экономикамызды өркендеткен төл Конституциямыздың да мүшелді мерекесі.

2. Біз жалпы ішкі өнімді екі есе ұлғайтып, бірлесіп тағы да бір Қазақстан орнататындай межеге жақындадық

2. 1. Біз ойдағыдай жұмыс істеп жатқан нарық экономикасын құрдық.

Экономиканы түпкілікті реформалауға бағыт ұстап, біз қысқа мерзімнің ішінде нарықтық реформаларды жүргізе білдік, тиісті заңнамамызды жасауға қол жеткіздік. Бүгінгі таңда Қазақстанда нақтылы жұмыс істеп тұрған нарықтық экономика бар.

Егер осыдан он жыл бұрын жан басына шаққандағы жалпы ішкі өніміміз жеті жүз доллардан сәл ғана асса, 2004 жылдың соңында ол екі мың жеті жүз долларға жетті, ендеше биылғы жылы біздің жан басына шаққандағы жалпы ішкі өніміміз енді үш мың доллардай болады деген болжамымыз бар.

Мен 2010 жылы жан басына шаққанда жалпы ішкі өнімді 5800 АҚШ долларынан асатын мөлшерге, яғни Чехия, Венгрия, Польша, Малайзия сияқты елдердің бүгінгі деңгейіне, ал 2015 жылы шамамен 9000 АҚШ доллары мөлшеріне жеткізуге күшіміз жетеді деп санаймын. Жалпы сатып алу қабілетінің шамасы жағынан бұл цифрларға біз қазірдің өзінде жақынбыз.
Біз еліміздің жалпы ішкі өнімін 2000 жылмен салыстырғанда, 2010 жылы екі есе ұлғайтуды жоспарласақ та, бұл көрсеткішке 2008 жылы-ақ жететінімізге сеніміміз мол.

Бүгін экономикалық өсудің негізгі көзі елдің шикізат әлеуетін пайдалану болып отыр. Көмірсутегі шикізатын өндіру көлемін 1985 жылмен салыстырғанда, біз 225 пайыз ұлғайтуға қол жеткіздік, ал былайғы дүниеде ол небәрі 1,3 есе шамасында ғана өсті.

Экономикаға 30 миллиард АҚШ долларындай тікелей шетел инвестициясы тартылды . Бұл өте жоғары көрсеткіш. Бүгінгі Қазақстанның тұрақты, тиімді әрі сенімді әріптес екені барша инвесторларға әлдеқашан аян ақиқат.

Қазақстанның қаржы жүйесі де топжарғандар қатарында танылды, ал мұны жетекші халықаралық сарапшылардың өздері мойындап отыр.

Қазақстан ТМД елдерінің ішінде бірінші болып, тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуды қамтамасыз ету, сыртқы қолайсыз факторларға тәуелді болмау үшін Ұлттық қор құрды.

Бүгінгі күні Ұлттық қорда 5,3 миллиард доллар жинақталып отыр. Ұлттық қорды қоса есептегенде, еліміздің алтын-валюта резервтері, тұтас алғанда, 14 млрд. АҚШ долларынан асып түсті. Осыдан 10 жыл бұрын бұл жайында армандаудың өзі қиын еді.

Біз ашық сыртқы сауда саясатын дәйекті жүргізіп келеміз. Айталық, 2004 жылы сыртқы сауда айналымы көлемінің оң сальдосы 7 миллиард доллардан асатын 33 млрд. АҚШ долларына жетті. Бұл 1994 жылмен салыстырғанда, 3 еседен астам өсті деген сөз.

Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында негізінен Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының ауқымымен шектелген біздің сыртқы саудамыздың географиясы да біршама тарамдала түсті.

Қазақстан тауар айналымының құрылымында 2004 жылы Еуропалық одаққа мүше елдер, Ресей, Швейцария мен Қытай алғашқы орындарға шықты.

Осылайша біз өзіміздің әлемдік экономиканың бөлінбес бөлігіне айналып, жаһандық бәсекелестік арнасына еркін енгенімізге анық көз жеткіздік.

2.2. Біздің өміріміз жақсара бастады

Бүкіл дүниежүзілік банктің сыныптамасы бойынша қазіргі уақытта Қазақстан кірісі орта деңгейдегі елдердің тобына кіреді.

Егер өмір сапасының негізгі көрсеткіштерін салыстыратын болсақ, онда соңғы 10 жылда қазақстандықтардың орташа ақшалай кірісі 5 есе; ал орта айлық жалақысы 6 есеге жуық; ең төменгі табыс мөлшері 25 есе; зейнетақылардың орташа айлық мөлшері 4,6 есе; жеке тұлғалардың банктердегі депозиттері мен бір кісінің жасайтын салымының көлемі тиісінше 35 және 37 есе өскенін көреміз. Биылғы жылы кепілді тегін медициналық көмек көлеміне жұмсалатын мемлекеттің шығысы 2003 жылмен салыстырғанда 1,7 есе өсті.

Экономикамыздың қарқынды өсуі мемлекеттік шығыстардың әлеуметтік бағдарлануын едәуір кеңейтуге мүмкіндік берді, мұның өзі экономикамыздың айтарлықтай бекемдік деңгейіне жеткенін айғақтайды.

Біз айрықша қысқа мерзімнің ішінде еліміздің дәл орталығында жаңа астанамызды тұрғыздық . Көрген жанның бәрі Астана көркіне тәнті болып жүр. Астана қазақстандықтардың мақтанышына айналды.

2.3. Біз тарихымызда тұңғыш рет Шығыс Азия мемлекеттерінің тәжірибесін және өзіміздің көпұлтты әрі көп дінді қоғамымыздың ерекшелігін ескеріп, Батыс демократиясының қағидаттарына сай келетін тәуелсіз мемлекетімізді орнаттық.

Біз демократия жол басы емес, ол алдағы мақсатымыз екенін ешқашан естен шығарғамыз жоқ. Біз демократияны декретпен енгізуге болмайтынын, оны жан-жүрегіңмен түйсіну керек екенін білдік.

Қазақстан мемлекеттілігі біржолата орнықты. Біздің еліміз өз саяси дамуының үлгісі жағынан батыс демократиясына және әлеуметтік ілгерішілдігі мен саяси саналуандығы бүкіл әлемге танылған «жаңа» азиялық демократия дегенге де жақын.

Біз саяси өмірімізді либералдандыру жөнінде де айтарлықтай табыстарға жеттік. Бұл тұста мыналарды айтсақ та жеткілікті:

- Қазақстанда демократиялық институттардың дамуы дәйекті жүргізіліп келеді; еркін демократиялық сайлаулар үнемі өкізіледі; тежемелік әрі тепе-теңдік негізінде билік тармақтарының ара-жігін ажырату қағидаты жүзеге асырылып жатыр;

- Қазақстанда саяси саналуандық және көппартиялылық орныққан; кез келген қазақстандық кез келген қоғамдық және саяси бірлестікке еркін кіре алады;

- 5 мыңнан аса үкіметтік емес ұйымдарды қоса алғанда, азаматтық қоғам институттары мен құрылымдары жасақталып, жұмыс істеуде;

- Қазақстанда тәуелсіз сот жүйесінің негіздері қаланып, заңның жоғарылығы дәйекті қамтамасыз етіліп келеді. Біздің қоғамда сот жүйесіне деген сенім барған сайын арта түсіп отыр;

- Қазақстанда сөз бостандығы қаматамасыз етілген, цензура жоқ; мемлекеттік емес бұқаралық ақпарат құралдары құрылып, жұмыс істеуде. Осы орайда бұрынғы шақырылған Парламентте БАҚ еркіндігін шектеу әрекеті байқалғанын, сонда мен дүдәмал заң жобасына тоқтау салғанымды естеріңізге сала кеткім келеді, сөйтіп мемлекет өзінің баспасөз бостандығы жолындағы бағытының мызғымайтынын тағы да қуаттап берді;

- Қазақстанда адам құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету саласында маңызды қадамдар жасалып, елеулі нәтижелерге қол жетті; Адам құқықтары жөніндегі Уәкіл институты құрылды; Қазақстан адам құқықтары жөніндегі халықаралық конвенцияларға қосылды. Құрамы жөнінен көрнекті әрі беделді Демократия мен азаматтық қоғам мәселелері жөніндегі Ұлттық комиссия жұмыс істейді;

- Қазақстанның кез келген азаматы елден шыға да және қайтып орала да алады;

- бүгін кез келген қазақстандықтың өзінің қалауына қарай қызметпен шұғылдануға құқығы бар;

- әркімнің өз балаларын тиімді деп тапқан жерлерде оқытуға құқығы бар;
- әрбір қазақстандықтың сайлауға және сайлануға құқығы бар;
- Қазақстан діни сенім-наным бостандығын қамтамасыз етіп, конфессиялар аралық келісім мен діни теңқұқылық саясатын дәйекті жүргізіп келеді. Бізде түрлі конфессиялардың бейбіт қатар өмір сүруі қамтамасыз етілген, әрі діни экстремизмге қарсы дәйекті күрес жүргізіледі. Астанада өткізілген Әлемдік және дәстүрлі діндер жетекшілерінің съезі еліміздің бітімгершілік әлеуетінің өсіп келе жатқанының айқын айғағына айналды;
- Қазақстанда өлім жазасына мораторий енгізілген;
- біз Қазақстанда ұйымдасқан қылмыстың туындау тамырын құрттық;
- Қазақстан ТМД-да бірінші болып, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес жөнінде заң қабылдады, әрі бұл бағытта алдағы уақытта да жалғаса беретін дәйекті жұмыс жүргізіліп келеді.
Осыдан 10 жыл бұрын мұның бірі де болып көрмеген еді, ал бүгін өмір бойы осылай болып келе жатқан сияқты.
Осының бәрі де қуатты президенттік билік институтының сақталуымен ұштасып, елімізге өткен дәуірдің сарқыншақтарын еңсеріп, Достастық мемлекеттерінің көпшілігіне қарағанда, неғұрлым жоғары қарқынмен даму үшін мүмкіндіктер туғызған шығар деп санаймын.
Сөйтіп, біз бүгін саяси жүйені жаңартудың белгілі бір белесіне көтерілдік. Өткен жылы бізге келіп қайтқан ЕҚЫҰ төрағасы Соломон Пассимен кездесуіміз кезінде ол: «соңғы жылдары Қазақстанда демократиялық реформалардың айрықша ілгері басқаны байқалып отыр»,- деп атап көрсеткен еді.

2.4. Біз Қазақстанды өңірдің көшбасшысына, халықаралық құрметті әріптеске, сондай-ақ халықаралық лаңкестікке, есірткінің жайылуы мен ядролық қарудың таралуына қарсы белсене күресетін мемлекетке айналдырдық.
Біз қаруланбау мен ядролық қарусыздану жолын таңдап алып, әлемдік қауымдастықтың алдында өңірлік қауіпсіздік факторына айналдық. Қазақстан Семей ядролық сынақ полигонын өз еркімен жапты. Әлемдегі төртінші ракеталық-ядролық әлеуетінен бас тартып, күллі дүниеге үлгі көрсетті.
Қазақстан Еуразия кеңістігіндегі интеграциялық процестердің бастамашысы әрі белсенді қатысушысы болды.
Біздің еліміздің әлемдік аренадағы есімі Азиядағы Өзара іс-қимыл мен сенім шаралары жөніндегі кеңесті шақыру туралы ұсынысымен тікелей астасып жатыр десек асыра айтқандық емес. Өзіндік төлтұма құжат – Сенім шараларының каталогын қабылдаған Сыртқы істер министрлерінің Алматыдағы соңғы кездесуі - мен 1992 жылдың өзінде БҰҰ Бас Ассамблеясының 47-сессиясында жасаған бастаманың ойдағыдай іске асуының жақсы айғағы.
Егер 1991 жылы әлемдік қоғамдастықтың іс жүзінде Қазақстанға қандай да бір ықыласы аумай келсе, бүгінгі күні Қазақстанды әбден танып, құрметтеп отыр.
Таяуда белгілі Ресей ғалымы академик А. Аганбегян атап көрсеткендей, «Қазақстан мен Қытай сияқты екі ел бүгінгі таңда жоғары экономикалық даму қарқынына жетіп отыр».

2.5. Біз қайда бара жатырмыз?
Мен жүзеге асқан бастамаларымызды баяндап бердім. Біз бірлесе отырып, еркін экономика мен ерікті ұлт жасақтау жолында алға жылжуымызға қажетті берік негіз қаладық.
Қазақстан бүгін әлемнің ең серпінді дамып келе жатқан елдерінің бірінен саналады, бұл да барша жұрт таныған ақиқат.
Қымбатты отандастарым! Сіздер менің ұлттың бастаушысы болуыма сенім жүктеп қана қойған жоқсыздар, сіздер әрдайым менің жанымнан табылып, сөздеріңізбен де, істеріңізбен де, мені әрдайым қолдап отырдыңыздар, сол үшін де мен сіздерге шын көңіліммен ризамын.
Біздің болашағымызды мен өзіме қалай елестетемін?
Еліміздің экономикалық және саяси дамуындағы түбегейлі жаңа кезең, Қазақстанды одан әрі жаңарту мен демократияландыру – біздің күн тәртібіміздегі мәселе осындай.
Сондықтан да алдағы уақытта менің күш-жігерім:
- мемлекеттілікті нығайтуға, Қазақстанды осы заманғы демократиялық және құқықтық мемлекет ретінде дамытуға;
- еліміздегі және өңірдегі бекем тұрақтылықты нығайтуға; өңірлік және халықаралық ынтымақтастықты дамытуға;
- жаһандану талаптарына сәйкес экономиканы серпінді дамытуға және шикізаттық емес секторларды ілерілетуге баса ден қоя отырып, жаңа технологияларды дамытуға;
- білім беруді, кәсіптік даярлық пен әлеуметтік саланы 21 ғасырдың деңгейіне көтеруге;
- азаматтық қоғамды дәйекті дамыта беруге, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз етуге;
- қазақ халқының моральдық және рухани құндылықтарын одан әрі дамыта беруге;
- діни негіздегі жатсынбаушылық пен конфессиялар аралық келісімді қамтамасыз етуге;
- сыбайлас жемқорлыққа қарсы күреске;
- лаңкестікке, есірткі саудасына, кез келген түрдегі экстремизмге қарсы жаһандық күреске бағытталады.
Ендігі бір айтқым келетін жәйт: Қазақстан бүгін Еуропа мен Азия арасындағы коммуникациялар легінің түйіскен тұсында тұр. Біздің міндет - осынау бірегей геосаяси жағдайымызды өз еліміз бен халықаралық қоғамдастықтың мүддесі үшін ұтымды пайдалану.
Бүгін мен өзіміздің бұдан былайғы жаңғыруымызды жеделдетудің нақтылы жоспарын ұсынғым келеді. Соған сәйкес біз өзіміздің 2010 жылға дейінгі кезеңге арналған іс-қимылымызды реттейтін боламыз.

3. Қазақстанның жеделдетілген экономикалық және әлеуметтік прогресі
Қазақстан өз азаматтары үшін өмір сүрудің жоғары стандарттарын жасай отырып, әлемнің тиімді дамып келе жатқан елдерінің қатарына қосылуға тиіс. Біз мұны ұлтымыз бен экономикамыз бәсекеге қабілетті болған жағдайда ғана істей аламыз.

3.1.Инновациялық экономика құру және шикізаттық емес секторды дамыту
Біз экономиканы диверсификациялауға бағытталған Индустриялық – инновациялық стратегияны іске асыра бастадық. Бұл болашақтың бағдарламасы.
Біз бәсекеге қабілетті экономиканың үлгісін таңдай отырып, бәсекелестікке қарымы мол басым салаларды дамытуға кірістік, сол арқылы қазақстандық кластерлер жүйесінің дамуына жол аштық.
Биылғы жылдың ортасына қарай біздің қолымызда нарықтың туризм, мұнай-газ машиналарын жасау, тамақ және тоқыма өнеркәсібі, көлік-логистикалық қызмет көрсету, металлургия және құрылыс материалдары сияқты салаларда, кемінде 5 -7 кластерін жасау мен дамытудың жоспары болуы керек деп санаймын. Ел экономикасының шикізаттық емес салалардағы ұзақ мерзімдік мамандануын, міне, солар айқындайтын болады.
Біз өзімізді жаңа технологиялар мен жаңа экономика әлеміне енгізетін экономикалық дамуды басқарудың түбегейлі жаңа жүйесі – Ұлттық инновациялық жүйе жасауды қолға алдық.
Индустриялық-инновациялық дамудың инфрақұрылымы қазірдің өзінде қалыптасты. Мемлекеттік даму институттарын капиталдандыру жыл басында 730 млн. АҚШ долларын құраса, инвестициялық жобалар портфелі 1 млрд. 200 млн. АҚШ долларынан асып отыр.
2004 жылы 204 инвестициялық жоба іске асырылса, соның тең жартысы даму институттарының қолдауымен жүзеге асты.
Біздің стратегиялық міндетіміз – бәсекеге қабілетті елдердің қатарынан лайықты орын алу. Сондықтан да мемлекет пен жеке меншік сектор өзара сенім мен тиімділікке негізделген әріптестік қатынастарын жолға қоюы керек.

3.2. Шағын және орта бизнес туралы
Жапония, Германия, Бельгия, Италия сияқты елдерде шағын және орта бизнес олардың барлық кәсіпорындары санының 90 пайыздан астамын құрайды, көптеген дамыған елдерде олар жалпы ішкі өнімнің 50 пайыздан астамын береді.
Сондықтан да біздің шағын және орта кәсәпкерлікті дамытудың түбірінен жаңа идеологиясын түзуіміз қажет. Біз кәсіпкерлік ортаның бастамашылығын іске асыру үшін қолайлы жағдай туғызуымыз керек.
Әрбір іскер қазақстандық осы ортаға кірігіп, инновациялық экономикадағы өз орнын табуға тиіс.
Қазақстандықтардың бастамашылығына кең өріс ашу үшін жағдай жасалды, кәсіпкерлер ендігі жерде осы мүмкіндіктерді пайдалана білсе игі!
Мен өңірлерді экономикада өршіл болуға шақырамын.
Ендігі жерде жаңа идеологияға сәйкес заңнаманы сапалық жағынан жақсарту міндет.
Қысқасы, сөзден іске көшетін, мемлекеттік кәсіпорындар мен мегахолдигтердің, ең алдымен ірі мемлекеттік компаниялар мен монополиялардың өздеріне үйлеспейтін міндеттерін шағын және орта бизнеске беру жөніндегі жұмысты тындыратын сәт туды. Сол арқылы біз бизнеске тың тыныс ашамыз.
Бұл ретте бірқатар стратегиялық маңызды мемлекеттік компаниялар акцияларының пакеттерін басқаруды арнайы құрылатын мемлекеттік холдинг компаниясына беру қажет. Әлбетте бұл шараларға қарсыласу да, сөз бұйдаға салу да болмай қоймайды. Бірақ Үкіметтің батылдық танытып, бұл іске мықтап кірісетін кезі келді.
Келесі бір мәселе туралы. Даму банкі мен Инвестициялық қорға барлық кәсіпкерлердің қолы жете бермейді. Сондықтан «Шағын кәсіпкерлікті дамыту қоры» өзіндік бір «үлкен қаржылық маркетке» айналуға тиіс. Біз Қорға биылғы жылы респубикалық бюджеттен қосымша 10 млрд. теңге бөлеміз, сонда шағын бизнес субъектілерін кредиттеу мүмкіндігі 25 млрд. теңгеге дейін өседі. Биылдан бастап, банк кредиттеріне кепілдік беру мен сақтандыруды жүзеге асыруды қолға алу керек. Мұның өзі қомақты мемлекеттік қолдау болмақ.

3.3 Аграрлық мәселелер
Биыл үш жылдық аграрлық азық-түлік бағдарламасын іске асыру аяқталады. Біз еліміздегі аграрлық бизнесті мемлекеттік реттеу мен қолдау жүйесін негізінен қалыптастырдық. Үстіміздегі жылы ғана ауыл шаруашылығы өндірісін дамытуға республикалық бюджеттен 57,9 млрд. теңгеден аса қаржы бөлінеді. Бұл рекордтық сома.
«Агроөнеркәсіп кешені мен ауылдық аумақтарды дамытуды мемлекеттік реттеу туралы» Заң қабылдау қажет.
Алдағы уақытта Бүкіл дүниежүзілік сауда ұйымына кіруіміз, біз бұл мәселені талай мәрте талқылаған болатынбыз, отандық ауыл шаруашылығы өнімдерінің бәсекеге қабілеттілігіне айрықша талаптар қоятын болады. Ендігі жерде ауыл шаруашылығы шикізатын өндіру мен өңдеу саласында кластерлік бастамашылықты іске асыру арқылы аграрлық өндірісті индустрияландыруға айрықша назар аудару қажет деп санаймын. Жеке меншік сектордың назарын нақ осыған аудару керек, сондай-ақ кредиттерді де, атап айтқанда, агроиндустриалдық саясат арнасында, осында тарту керек.

3.4. Қаржылық сектор мәселелері
Қаржы секторын одан әрі дамыту үшін қазір құнды қағаздар нарығын дамыту мен 2005 – 2007 жылдары жинақтау зейнетақы жүйесін дамыту бағдарламалары қабылданды. Енді тек жұмыс істеу керек.
Банктердің қызметі ашықтықтың айтулы өнегесі болуға тиіс. Ең алдымен, мұның меншік құрылымы мен аффилирленген тұлғалар туралы мәліметтерге қатысы бар. Банк қабылдайтын шешімдерге елеулі ықпалы бар барлық тұлғалар уәкілетті органның келісімін ала отырып, өздерінің мәртебесін нақтылай түсулері керек. Банктердің инвестициялық қызметіне қойылатын талаптарды топтасу негізінде ретке келтіру қажет. Аффилирленген тұлғалармен жасалатын мәмілелер банктерді тәуекелге барғызбауы шарт. Қаржылық қадағалау агенттігінің бұл жұмысты батыл жүргізуі міндет.

3.5. ХХІ ғасыр деңгейінде білім беру мен кәсіптік даярлау
ХХІ ғасырда білімін дамыта алмаған елдің тығырыққа тірелері анық. Біздің болашақтың жоғары технологиялық және ғылыми қамтымды өндірістері үшін қадрлар қорын жасақтауымыз қажет. Осы заманғы білім беру жүйесінсіз әрі алысты барлап, кең ауқымда ойлай білетін осы заманғы басқарушыларсыз біз инновациялық экономика құра алмаймыз.
Демек барлық деңгейдегі техникалық және кәсіптік білім беруді дамытуға бағытталған тиісті шаралар қолдануымыз шарт.
Қазақстан жоғары оқу орындарының міндеті - әлемдік стандарттар деңгейінде білім беру. Ал жетекші оқу орындарының дипломдары күллі әлемде танылуға тиіс. Олар мұны істеуге міндетті.
Біздің әрбір қазақстандықтың жоғары білім алуына нақтылы кепілдік беруіміз керек.
Студенттердің оқуын бюджеттен қаржыландырудың бірыңғай жүйесін құру мақсатында Үкіметке білім беру кредиттерінің есебінен білім беруге арналған кредиттердің мөлшерін 50 пайызға арттыруды тапсырамын.
Сонымен бір мезгілде осы аталған кредиттердің қайтарылуына мемлекеттің кепілдігін беруді қамтамасыз ете отырып, екінші деңгейдегі банктер арқылы студенттерге кредит бөлудің осы заманғы жүйесін жасау керек.
Үкіметтің каникул кездерінде студенттерге тұрғын үйлер тұрғызатын құрылыс отрядтарында жұмыс беру, елімізді көгалдандырудың «Жасыл ел» бағдарламасын өрістетіп, бұл игілікті іске студенттерді қатыстыру мәселесін нақтылы қарауы міндет.
Енді оқытушылар жайында. Олардың проблемалары да бізге жақсы мәлім, бұл проблемалар шешіліп те жатыр, алайда бәрін бір сәтте шешіп тастау да мүмкін емес. Білім министрлігі Жоғары оқу орындарының ассоциациясымен бірлесіп, профессор-оқытушылар құрамына қолдау көрсету жүйесін ойластырғаны жөн. Айталық, қазірдің өзінде кез келген шетелде тәжірибеден өтуге баруды қарастыратын әрі бір жыл бойы ғылыми зерттеулер жүргізуге берілетін гранттың мәртебесіне ие «Үздік оқытушы» мемлекеттік стипендиясын тағайындауға болар еді.
Менің тапсырмам бойынша биылғы жылы Қазақ Ұлттық университеті мен Еуразия Ұлттық университетіне 20 шетелдік оқытушы кеңесшілер тарту үшін 2 млн. доллар бөлінді. Ендеше Батысқа танымал өзіміздің үздік мамандарымызды дәл осылайша неге марапаттамасқа!
Өзіміз зәру болып жүрген, әрі кадрларды сырттан шақыруға мәжбүр етіп отырған техникалық мамандықтарды бірінші кезекте дамыту керек деп санаймын.
Бәрі де мектеп қабырғасынан басталады. Сондықтан біздің 2008 жылдан бастап, 12 жылдық жалпы орта білім беруге көшіп, педагогтардың кәсіптік деңгейін , оқулықтар мен білім беру бағдарламаларының сапасын арттыруымыз керек.
Біз мұғалім мамандығының беделі мен абыройын қайтаруға міндеттіміз.

3.6. Ана, бала, аға ұрпақ
Біздің стратегиямыздың маңызды мәселесі – қоғамның ең бір әлсіз қорғалған мүшелерінің - балалардың, олардың аналарының және аға ұрпақтың өмірін лайықты қамтамасыз ету. Мемлекет бұл мәселелерді шешу үшін қаражат аямайтын болады. Біз балалар мен жүкті әйелдерді дәрі-дәрмекпен қамтамасыз ету жөнінде нақтылы шаралар қабылдадық, енді оларды іске асыратын боламыз.
2003 жылдан бастап, перзенттің дүниеге келуіне байланысты біржолғы жәрдемақы төленіп келеді.
Биылғы жылдан бастап, біз әлеуметтік қамсыздандырудың идеологиясы барынша қарапайым үш деңгейлік жүйесін қалыптастыруға бағытталған әлеуметтік реформаларды тереңдетудің үш жылдық бағдарламасын іске асыруды қолға аламыз. Біріншіден, бұл мемлекет кепілдік беретін негізгі әлеуметтік төлемдер. Екіншіден, бұл міндетті әлеуметтік сақтандыру. Ақыр аяғында, бұл кейіннен әлеуметтік төлемдерге айналатын азаматтардың ерікті жинақтаулары. Міне, осындай үш бастау азаматтарымыздың қарттық кезеңін лайығымен қамсыздандыруға тиісті жағдай туғызады.

3.7 Тұрғын үй мәселелері
Ендігі бір өзекті міндет – тұрғын үй проблемасын жеделдете шешу. Баспанаң болмайынша, түтін түтетіп, бала өсіру қиын.
Үкімет және барлық деңгейдегі әкімдер жауапкершілікті өздеріне алып, неге қабілетті екендіктерін қазақстандықтарға көрсетсін. Тұрғын үй құрылысы – біздің экономикамызды алға сүйреуші қуатты күш .

3.8 Рухани даму мен конфессиялар аралық келісім
«Мәдени мұра» бағдарламасын іске асыруды жалғастыра беру, сөйтіп өткенді пайымдау арқылы қазіргі заман мәдениетін жан-жақты дамыту қажет.
Біз осы саланы мемлекеттік қолдаудың толымды бағдарламасын қалыптастыруымыз керек.
Біз барша қазақстандықтарды біріктірудің басты факторларының бірі – еліміздің мемлекеттік тілін, барлық қазақтардың ана тілін одан әрі дамытуға күш-жігер жұмсауымыз керек.
Қазақ топырағы арқылы барлық әлемдік діндер өткен, сондықтан да жатырқаушылық немесе діни фанатизм сезімі бізге жат. Осынау рухани дәстүр, Жаратушының қандай жолмен болса да түскен сөзіне жүрегіміздің ашықтығы – Қазақстандағы конфессиялар аралық татулықтың аса маңызды тұғырларының бірі. Біз өзіміздің жатсынбас тұрпатымызбен, этностар аралық, конфессиялар аралық татулығымызбен және өзара үндесуімізбен күллі әлемге танымалмыз. Еліміздің өсіп келе жатқан бітімгершілік әлеуеті алдағы уақытта да мұқият сақталып, дамытыла береді.

3.9. Жоғарыда айтылған сөздердің бүгінгі күні әрбір отбасы үшін, әрбір қазақстандық үшін мәнісі неде? .
 1. Биылғы жылдан бастап, біз іс жүзінде әрбір отбасының мүддесіне игі ықпалын тигізетін 2005 – 2007 жылдарға арналған әлеуметтік реформаларды одан әрі тереңдету бағдарламасын іске асыра бастадық.
2. Үстіміздегі жылдан бастап, біз жекелеген сырқаттар бойынша бес жасқа дейінгі балаларды дәрі-дәрмекпен , ал жүкті әйелдерді – құрамында темір мен иоды бар препараттармен амбулаториялық деңгейде тегін қамтамасыз ететін боламыз.
3. 2006 жылдан бастап, диспансерлік есепте тұратын және амбулаториялық деңгейде жеңілдік шарттары қолданылатын балалар мен жасөспірімдерді дәрі-дәрмекпен тегін қамтамасыз етуге көшуіміз керек.
4. 2006 жылдан бастап, аз қамтылған отбасыларына 18 жасқа дейінгі балаларына ай сайынғы жәрдемақылар төленуге, 4 және одан көп бірге тұратын кәмелетке толмаған балалары бар көп балалы аналарға, «Алтын алқа», «Күміс алқа» немесе І және ІІ дәрежелі «Ана даңқы» белгілерімен марапатталған аналарға арнаулы мемлекеттік жәрдемақылардың мөлшері 4000 теңгеге дейін көбейтілуге тиіс.
5. Біз нәрестенің тууына байланысты бір жолғы жәрдемақыларды қазір де төлеп келеміз. Енді соларға қосымша бұрын жоспарланғандай 2007 жылдан емес, 2006 жылғы 1 шілдеден бастап, бір жасқа дейінгі сәбиді күту жөнінде мемлекеттік жәрдемақылар енгізу қажет деп санаймын.
6. Биылғы 1 шілдеден бастап, біз барлық зейнеткерлерге, еңбек өтіліне, жалақысы мен тағайындалған зейнетақысының мөлшеріне қарамастан, 3000 теңге мөлшерінде қосымша негізгі зейнетақылық төлем жасайтын боламыз. Осылайша ең төменгі зейнетақының мөлшері негізгі зейнетақылық төлеммен бірге 9200 теңгені құрайтын, ал зейнетақының орташа мөлшері 12 мың теңгеден асатын болады.
7. Биылғы 1 шілдеден бастап, біз жоғары оқу орындары студенттері, сондай-ақ орта кәсіптік білім беру ұйымдары оқушылары стипендияларының мөлшерін 2 еседен астам өсіретін боламыз.
8. Біз ең лайықты деген жастардың шетелдерде білім алуларына жәрдем жасаймыз. Жыл сайын үш мың үздік студентке «Болашақ» бағдарламасының шеңберінде әлемнің ілгері жоғары оқу орындарында білім алулары үшін республикалық бюджеттен қаражат бөлінетін болады.
9. Бізде инженерлер мен технологтар бола алатын және болуды қалайтын дарынды жастар көп. Білім беру гранттары мен кредиттері – мемлекеттің оларға көрсететін нақты көмегі осындай. Жеке меншік секторын мен осы іске белсене қатысуға шақырамын.
10. Коммерциялық банктердің студенттерге таяудағы 5 жылда бөлетін кредиттеріне мемлекеттік кепілдік беру жүйесін іске асыру үшін қосымша 2 млрд. теңге, оның ішінде биылдың өзінде 600 млн. теңге бөлу қажет.
11. 2006 жылдан бастап, мүгедектердің барлық топтарына және жасына байланысты жәрдемақы алушыларға, сондай-ақ мемлекеттік арнаулы жәрдемақы алушыларға мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақыларды қосымша 1000 теңгеге арттыру қажет деп санаймын. Биылдан бастап, бұл жәрдемақылардың елеулі арттырылғаны мәлім.
12. 2006 жылдан бастап, асыраушысынан айрылған 247 мың отбасына 300-ден 1000 теңгеге дейінгі сомада қосымша қолдау жасау қажет.
13. Биылғы 1 шілдеден бастап, бюджет саласының қызметкерлері – мұғалімдердің, дәрігерлердің, мәдениет пен әлеуметтік қамсыздандыру қызметкерлерінің жалақысын орта есеппен 32 пайыз көтеру қажет деп санаймын. Ал 2007 жылдан бастап орта есеппен 30 пайыз көтеру қажет.
14. Негізінен алғанда жалақы мемлекеттік қана емес, жеке меншік секторда да өсуге тиіс. Осыған орай биылғы 1 шілдеден бастап, ең төменгі жалақы мөлшерін 9200 теңгеге дейін өсіру қажет.
15. Мемлекеттік қызметшілердің, сондай-ақ бюджет саласының басқа да қызметкерлерінің жалақысын биылғы 1 шілдеден ота есеппен 32 пайызға, ал 2007 жылдан бастап, тағы да 30 пайызға көтеру, сөйтіп біріндеп оның мөлшерін жеке меншік секторына жақындата беру керек деп санаймын.
16. Ағымдағы жылы тұрғын үй құрылысы бағдарламасының шеңберінде бюджеттен бөлінген қаражаттың есебінен ғана халықтың әлеуметтік қорғалатын топтары үшін 1600 пәтер салу және ипотекалық бағдарлама бойынша халықтың қолы жететін арзан 11 700 пәтер салу қажет.
17. Тұтас алғанда қаржыландырудың барлық көздері арқылы үш жыл ішінде біздің 12 млн шаршы метр тұрғын үй немесе 195 мың пәтер салуымыз керек. Бұл тұрғын үй құрылысы екі есе өседі деген сөз.
Осы айтылғандардың бәрін де біз іске асырамыз, өйткені экономикамыздың жағдайы осындай мүмкіндіктер беріп отыр.
Экономикамызды жолға қойғаннан кейін, азаматтарымыздың жағдайын жақсартатын күннің туатыны жайында мен әрдайым айтып келген едім. Мен өзімнің уәдемді орындап келемін.
Экономикалық және әлеуметтік жедел жаңару бағыты Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік дамудағы өзінің көшбасшылығын одан әрі сақтап, сол арқылы капиталды, инвестициялар, технологиялар мен білімді, білікті кадрларды тарту орталығына айналуына мүмкіндік туғызуға тиіс.
Кәсіпкерлер біздің оларға қалыпты жағдай туғызып, артықшылықтар беретінімізді, бізде бизнестің қауіпсіз әрі келешегі мол екенін білгендері жөн. Ғалымдар мен жоғары білікті мамандар өз еңбектеріне бізде тиісінше сый-сияпат көрсетілетініне сенімді болу керек. Өнер адамдары өз қызметі лайықты бағаланатындықтарын сезінуі тиіс. Біз бұл үшін бәрін де жасаймыз.
Бұл біздің жетістіктеріміздің бағасы болмақ.

4. Қазақстанды демократияландырудың жаңа кезеңі

                                                            Құрметті қазақстандықтар!
Осы жылдары біз еліміздің «әуелі экономика содан кейін саясат» деген айқын қағидатын ескере отырып, демократияландыру бағытында алға жылжыдық. Бұл өзін өзі ақтады. Байсалдылықтан жамандық көргеніміз жоқ. М. Тэтчердің «... мен мүмкіндігі әрі тәжірибесі жоқ кез келген елде, мейлі ол азиялық немесе азиялық емес ел болсын ешбір проблемаларға ұшыраспай бір деммен демократияны енгізу мүмкін дегенге сенбеймін» деген сөздерін еске түсірген орынды.
Басқа елдердің тәжірибесі көрсетіп отырғандай, демократия дегеніміз қоғамның барлық топтары үйренуге тиіс- барынша ұзақ процесс. Көптеген елдердің ғасырлар бойы қалыптасқан либералдық дәстүрлері бар, алайда олар шырқау биігіне әлі де жете қойған жоқ. Біз бәрін жоқтан бастаған едік қой және демократияның өзі – адамның ой-санасы мен мінез-құлық мәдениеті екенін ұмытпағанымыз жөн.
Осы пікірлер құрметтеуге лайық деп санаймын. Біздің шығыс даналығы, сабырлылығы мен сақтығы дәстүрлеріне адал болғанымыз абзал.

4.1. Саяси реформалардың жалпыұлттық бағдарламасы
Біздің ортақ жетістіктеріміз саяси жүйені одан әрі жаңарту және демократияны дамыту жөніндегі жүйелі және көп бағытты жұмысқа көшуімізге мүмкіндік беріліп отыр.
Мен бүгін бастамалар дестесін – Саяси реформалардың жалпыұлттық бағдарламасын ұсынып отырмын.
Бұл бағдарлама мемлекеттік, саяси және қоғамдық институттарды реформалауға бірыңғай әрі біртұтас тұрғыдан келуді көздейді. Мұндай қадамның мәні- Қазақстанды батыс демократиясының дәстүрлері мен қағидаттарына және Оңтүстік Шығыс Азияның іргелі мемлекеттерінің тәжірибесіне, біздің көпұлтты және көпдінді халқымыздың дәстүрлеріне сәйкес одан әрі демократияландыру.
Саяси реформалардың жалпыұлттық бағдарламасы бүкіл қоғамның үндесуі негізінде ғана жүзеге асырылуға тиіс екені анық.
2005 жыл тарихқа саяси реформаларды белсенді түрде алға бастыру мен оларды бүкілхалықтық талқылау жылы ретінде енуі керек.
Бұл жұмысқа Қазақстанның барлық азаматтары, көрнекті тұлғалар, қоғамдық пікірдің көшбасшылары, ел дегдарлары тартылуы тиіс деп санаймын, мұның өзі оған барынша ашық әрі бұқаралық сипат бере еді.
Мен батыстық демократия елдері мен серпінді дамып келе жатқан Азия (Малайзия, Сингапур, Оңтүстік Корея, Түркия және басқалары) мемлекеттерінен сыртқы сарапшы мамандар, сондай-ақ беделді саяси қайраткерлерді ынтымақтастық үшін шақыру мүмкіндіктерін жоққа шығара алмаймын.
Саяси реформалардың жалпыұлттық бағдарламасының талқылануын үйлестіруді Демократияландыру және азаматтық қоғам мәселелері жөніндегі ұлттық комиссияға жүктеймін.
Бұл комиссия осы Жолдауда өзім баяндаған саяси бастамалар негізінде:
-жалпыхалықтық пікірсайыстың нәтижелерін талдау және қорытындылауға;
-пікірсайыс нәтижелері бойынша Жалпыұлттық бағдарламаның алғашқы заңнамалық жобасын әзірлеуге;
-Саяси реформалардың жалпыұлттық бағдарламасын жүзеге асыру жөнінде Президентке және Парламентке ұсыныстар әзірлеуге;
-сондай-ақ саяси реформалар пакетінің түпкілікті қабылдау және күшіне енгізу жөніндегі жұмысты үйлестіруге тиіс.

4.2 Қолданылып жүрген Конституциямыздың әлеуетін одан әрі пайдалану
Ең әуелі қолданылып жүрген Конституциямыздың әлеуетін барынша пайдалануымыз қажет.
Біздің Конституциямыздың әлемде демократиялық қоғамның негізгі міндеттеріне сәйкес келетіні танылып отыр. Егер атына сын айтылып жүрсе, оның ережелерінің орындалуына қатысты болып жүр. Бүкіл әлемде демократия мен заңды сақтау ажырағысыз болып танылады.
Халқымыз қабылдаған ел Конституциясы бізге не берді?
Тиімді жұмыс істеп жатқан қос палаталы Парламент - еліміздің заң шығарушы билігі. Конституция оған ел бюджетін бекіту мен оның орындалуын бақылау құқығын берді.
Парламент көпшілік дауыспен Премьер-Министрдің, Ұлттық банк төрағасының тағайындалуына келісімін береді, Үкіметке сенімсіздік білдіруге, оны орнынан түсіру қажеттілігін мойындатуға құқылы, сондай-ақ кез келген министрді қызметінен босатуды талап ете алады.
Парламентте саяси партиялардың фракциялары өкілдік етеді.
Парламент ел Конституциясына өзгерістер енгізу құқығына ие.
Үкімет мүшелері Парламент палаталары алдында тұрақты есеп беріп отырады.
Сенат Жоғары сот судьяларын сайлайды, Бас прокурор мен ҰҚК төрағасын тағайындауға келісімін береді.
Біздің елімізде Президент, Парламент депутаттары мен мәслихат депутаттары баламалы негізде еркін және жасырын дауыс беру арқылы сайланады.
Конституциялық Кеңес, Есеп Комитеті сияқты маңызды мемлекеттік органдар тең негізде Президент, Мәжіліс және Сенат құрады. Орталық сайлау комиссиясын өз кезегінде Мемлекет басшысының ұсынысы бойынша Мәжіліс сайлайды. Бұл тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесінің айқын белгісі.
Мұндай жағдайда әңгіме Конституцияда берілген құқықтарды анық пайдалану жайында болуға тиіс. Сондай-ақ заңдардың бұзылмауы нақтылы сақталуы жайында болуға тиіс.

4.3 Атқарушы билік реформасы
Қолымыз жеткен жағдайды және дамудың алдағы келешегін ескере келе,
- билікті одан әрі орталықсыздандыру;
- мемлекеттік басқару жүйесін реттеу мен оның тиімділігін арттыруға бағытталған атқарушы билікті реформалауды одан әрі жүргізу қажет деп санаймын.
Біз атқарушы билік жүйесін орталықсыздандыру бағытында белгілі қадамдар жасадық, әкімдердің сайланбалылығын енгізуге қажетті жағдай туғыздық. Біз биылғы тамыз айында облыстардағы, Астана және Алматы қалаларындағы аудандар әкімдерінің тәжірибелік сайлауларын өткіземіз және кезең-кезеңімен ауылдық округтер, ауыл, елдімекен әкімдерін сайлауды қолға алып, 2007 жылы оны аяқтаймыз.
Сонымен бір мезгілде Үкіметтің Қазақстан Республикасындағы жергілікті өзін-өзі басқару жүйесін айқындайтын, мемлекеттік басқару деңгейлері арасындағы өкілеттіктерді шектеу процесін аяқтайтын заң жобаларын әзірлеп, Парламенттің қарауына енгізуі керек. Сонымен қатар Үкімет Қазақстандағы жергілікті өзін-өзі басқарудың дамуын қолдау жөнінде Мемлекеттік бағдарлама әзірлеуге тиіс.
Содан кейін ғана елімізде жергілікті өзін-өзі басқаруды түпкілікті енгізуге болады. Атқарушы билік қызметінің ашықтығы ережеге айналуы керек.
Қазір жергілікті атқарушы билік халықпен кездесіп, есеп беруде. Бұл дұрыс.
Олар халықтың елімізде жүргізіліп жатқан әлеуметтік-экономикалық және саяси реформалардан хабардар болуына, пікір алмасулар мен ұсыныстар жасауға мүмкіндік туғызады. Бұл – атқарушы органдардың халықтың алдындағы жауапкершілігі мен есептілігін арттыруға қол жеткізудің, халықты мемлекеттік басқару процесіне кеңінен тартудың бірден-бір жолы. Мұндай кездесулер қоғамдық-саяси өмірдің бұлжымас ережесіне айналуы керек.
Әкімшілік реформаларды одан әрі тереңдете беру қажет . Бұрынғы көнерген және ырыққа көнбейтін мемлекеттік тетікті үздік әлемдік тәжірибеге сүйене отырып, азаматтарымыз мүддесі үшін осы заманғы қоғамдық-саяси процестерді серпінді басқаруға қабілетті тетікке айналдыру ісін аяқтауымыз керек.
Алқалы орган ретінде Үкіметтің өзінің жұмысының тиімділігін және әрбір Үкімет мүшесі-министрдің дербес жауапкершілігін арттыру қажет.
Үкімет жеке өзі үшін және барлық атқарушы билік тармақтары үшін жауап береді. Оның еліміз Конституциясы өзіне берген құқықтар мен өкілеттіктерді толығымен пайдалануы керек.
Жергілікті органдарға өкілеттіліктің бір бөлігін беру арқылы биліктің орталық деңгейінің қолындағы басы артық мемлекеттік функциялардың санын қысқарту қажет.
Осы заманғы басқарушылардан тұратын пәрменді әрі ең бастысы құрамы жағынан «аз да болса саз» болсын дегендей, оңтайлы мемлекеттік аппарат жасақталуға тиіс.
Мемлекеттік органдар тарапынан азаматтар мен ұйымдарға көрсетілетін қызметтердің сапасын жақсарту мен мерзімін қысқарту үшін «Электронды Үкімет» қалыптастыруды жеделдету қажет.
Мемлекеттік қызметті жетілдіру жөніндегі шаралар кешенін іске асыру – атқарушы билікті реформалаудың кілті болмақ.
Бұл үшін:
- мемлекеттің әкімшілік қызметтер көрсетуін жетілдіру;
- басқарудың бюрократтануын төмендету;
- мемлекеттік аппараттың кәсіби деңгейін оңтайландыру қажет.
Оған негіз бар. Қазақстанда қазірдің өзінде «Мемлекеттік қызмет туралы» заң қабылданған. Мемлекеттік қызметке қабылдау конкурстық негізде компьютерлік тестілеу арқылы жүзеге асырылады. Жылына мың жарымнан астам адам білім алатын Мемлекеттік қызмет академиясы құрылған.
Үкімет өзінің күш-жігерін жалпы реттеушілік функциялар мен ереже туындатушылық жұмыстарға шоғырландыруы керек.
Оның құрылымы мемлекеттік саясат басымдықтарына сәйкес түзілуге тиіс болса, министрліктер – мемлекеттік қызметтің түрлеріне қарай нақты функционалдық бөлініс негізінде жасақталуға тиіс.
Үкіметке мемлекеттік органдар қызметінің тиімділігі мен сапасын бағалаудың бірыңғай жүйесін әзірлеуді тапсырамын. Әрбір мемлекеттік ведомствоның тұтастай және жекелей алғандағы шенеуніктің қызметін бағалаудың стандарты атқарылған жұмысының тиімділігі болуға тиіс.
- Тұрғындарға қызмет көрсетудің сапасын жақсартуға, «Жалғыз терезе» қағидаты бойынша тұрғындарға қызмет көрсету орталықтарын құру, мемлекеттік қызметшілер үшін (ИСО) сапа менеджменті жүйесін енгізу; сыйақыны қазіргідей жалақыға қосылып кететін үстемақыға айналдырмай, таңдаулыларға ғана беру; мемлекеттік қызметтің тәртібі мен этикасын сақтауды қамтамасыз ету керек.

4.4 Биліктің заңшығарушы тармағының саяси беделін күшейту туралы
Жоғарыда айтқанымдай, саяси жаңару процесі, ең әуелі, биліктің заңшығарушы тармағының саяси беделін күшейтуді талап етеді. Мұны қолданылып жүрген Конституцияның шеңберінде атқарған жөн және солай істеу қажет. Конституцияның әлеуеті әлі де толық пайдаланылып жүрген жоқ.
Орталық сайлау комиссиясын, Конституциялық кеңесті және Есеп комитетін құрудағы Парламенттің қос палатасының рөлін арттырудың қажеттігін де талқылау керек.
Парламенттік көпшілік негізінде Үкімет құрамын жасақтаудың тетіктері мен әлеуметтік-экономикалық сала министрлерінің кандидатураларын тиісті комитеттерде талқылау мәселелері де егжей-тегжейлі пысықтауды қажетсінеді.
Мұндай мәселелерді шешу халық өкілдерінің атқарушы билік органдарына деген ықпалы мен бақылауын жаңа деңгейге көтереді.
Сондай-ақ мәслихаттардың бақылау өкілеттіктерін кеңейтуді де қарастыру қажет. Бұл мемлекеттік билік жүйесін орталықсыздандыру, жергілікті өзін-өзі басқару жүйесінің рөлін арттыру жолындағы маңызды қадам болады.

4.5 Сот жүйесі мен азаматтарды құқықтық қорғау реформасы
Біз демократиялық қоғамдастықтағы жалпыға ортақ стандарттарға сәйкес келетін кең ауқымды сот жүйесі реформасының қарсаңында тұрмыз. Сот жүйесін жетілдіру жөніндегі ұсыныстар әзірлеу үшін және қоғамның қажеттіліктеріне сай келетін тиімді сот төрелегін жүргізу үшін Комиссия құрылып отыр.
Біздің алдағы уақытта мынадай мәселелермен:
- сот өндірісін оңайлату, оның объективтілігін, сондай-ақ сот актілерінің тұрақтылығы мен уақтылы орындалуын қамтамасыз ету;
- сот жүргізу шеңберінде және сот шешімдерін атқару кезеңінде азаматтар құқығына берілетін кепілдіктерді күшейту;
-сот корпусының тәуелсіздігін қамтамасыз ету заң шеңберіндегі әділетті шешімнің кепіліне айналуға тиіс; судьялардың біліктілігін арттыру – мұның өзі Қазақстанның сот жүйесін 21 ғасырдағы шаруашылық, инвестициялық және сауда проблемаларына сәйкес келтіруге мүмкіндік береді;
- қылмыстық сот жүргізу мен сот шешімдері шеңберінде адвокаттардың рөлін арттыруды қамтамасыз ету;
- қылмыстық сот жүргізу тәжірибесіне алқа билер соты институтын енгізу қажет. Осы мақсатта 2005 жылы «Алқа билер туралы» заң қабылданып, «Сот жүйесі мен судьялар мәртебесі туралы» Конституциялық заңға және алқа билер сотын енгізу мәселелері жөнінде басқа да заңнамалық актілерге өзгертулер мен толықтырулар енгізуге тиіс;
- сот рәсімдерінің ашықтығы мен анықтығын барынша қамтамасыз ету мәселелерімен шұғылдануымыз қажет.
Соттардың тәуелсіздігі және әділеттілігі жөніндегі мәселеге арнайы назар аударғым келеді. Біз соттардың жалақысын көтердік, сөйтіп олар бүгінде табысы ең жоғары мемлекеттік қызметшілерге айналды. Біз судьялардың зейнетақымен қамтамасыз етілуін қоса есептегенде, оларға берілетін барлық әлеуметтік кепілдіктер пакеті жайында да ойланғанымыз жөн. Судьяларды лайығымен материалдық және әлеуметтік қамтамасыз етуді қажырлы да адал еңбектерінің өтеуі деп қана емес, жемқорлықтан сақтандыратын өтімді шараның бірі ретінде қарастырған жөн. Судьялар арасындағы парақорлықты адамгершілік тұрғыдан алғанда абыройсыздық деп бағалап қоймай, мұны экономикалық жағынан да тиімсіз етуіміз керек. Судья өз қызмет орнын қадірлеуге тиіс және заңды немесе кәсіби этиканы бұзған жағдайда өзінің мемлекеттік қызметте болу құқығынан ғана емес, барлық әлеуметтік кепілдіктерден де айырылатынын білуі керек.
Мұның бәрі де қосымша бюджеттік шығындар жасауға мәжбүр етеді, бірақ ол өзін ақтайды. «Арзан сот төрелігі тым қымбатқа түседі» дейтін ежелгі мәтел осыдан шықса керек.

4.6 Сайлау туралы
Сайлау заңнамасын одан әрі жетілдіру қажеттігін де талқылау міндет.
Орталық сайлау комиссиясына сайлау процесіндегі құқықтық қамтамасыз етудегі кемшіліктерге байыпты талдау жасауды тапсырамын. 2005 жыл ішінде Орталық сайлау комиссиясы халықаралық стандарттар мен қоғамымыздың даму деңгейіне толық сай келетін, сайлау тетіктерін сапалық жағынан жақсарту жөнінде тиісті ұсыныстар әзірлеп, енгізуге тиіс.
Мен тек осындай тұрғыда ғана барлық азаматтардың еркін әрі кепілді ерік-ниетін білдіруін қамтамасыз ететін дәйекті бағытты жүзеге асыруға болады деп білемін.

4.7. Азаматтық қоғам институттарын дамыту туралы
Ең бастысы – Қазақстан азаматтарының құқықтары мен бостандықтарының, сөз бостандығының, бірлестіктер мен саяси ерік-жігердің білдірудің кепілдіктерін одан әрі дамыта беру.
Бізде қазірдің өзінде тиісті нормативтік база бар.
«Адам мен азаматтың конституциялық құқықтары мен бостандықтары жүйесін одан әрі жетілдіру туралы» Жарлыққа сәйкес омбудсменнің құқық қорғау мүмкіндіктері кеңейтілді, ендігі жерде нақтылы іс-қимыл қажет.
Сөз бостандығы – Қазақстанның аршынды демократиялық дамуының негізгі шарттарының бірі. Тәуелсіз Қазақстанда саяси себептер бойынша сотталған адамдар жоқ.
Сөз бостандығын, ақпарат алу мен таратуды қамтамасыз ететін барлық қажетті құқықтық және басқа да шарттар алдағы уақытта да дәйекті түрде жасалады әрі қорғалатын болады.
Сонымен қатар сөз бостандығын пайдаланудағы шектен шығушылыққа қатаң тосқауыл қойылуы шарт.

4.8. Сыбайлас жемқорлық пен қылмысқа қарсы күрес туралы
Қазақстан кеңестен кейінгі кеңістікте алғашқылардың бірі болып жемқорлыққа қарсы заңнама қабылдап, халықаралық конвенцияларға қосылды . Жазаланған шенеуніктер де аз емес. Көп іс тындырылды. Соған қарамастан, біз осы проблемамен шұғылданатын әрі өзіміз берген ақпараттарға сүйеніп біздің жұмысымызға баға беретін халықаралық ұйымдармен тиісінше жұмыс істей алмай жүрміз. Қазақстан біздің өңірде ғана емес, басқа да жерлерде кейінгі кезекке ығысып кетпегенін толық сеніммен айта аламын . Алайда өтпелі экономика сырқатының өзіне тән шығасысы да болмай қалмайды.
Уақыт өтті, ахуал өзгерді, ендігі жерде заңнама ізерлей талдау мен жетілдіруді талап етіп отыр. Шенеуніктердің сыбайластық іс-әрекетіне ерікті немесе еріктен тыс тиісті жағдай туғызатын заңға тәуелді барлық актілер қайта қаралуға тиіс.
Бизнесті мемлекеттік қызметтен түбегейлі бөліп тастау керек.
Акционерлік қоғамдардың, олардың қожайындары мен соларға іш тартатын тұлғалардың көмескілігін, банк жүйесінің көмескілігін, рұқсат беруші органдардың көптігін, заңды айналып өту үшін пара беретіндердің жазасыздығын және тағы басқа келеңсіздіктерді түбірімен отап тастайтын уақыт келді.

Бұл үшін не істеу керек?
1. Бір жерде ғана төлқұжат тіркеп, салық төлеушінің есептік нөмірі, жүргізуші куәлігі және т.б. құжаттар ала алатын, «жалғыз терезе» қағидасы бойынша тұрғындарға қызмет көрсететін орталықтар құру. Тәжірибе ретінде биыл Астана мен Алматыға осыны жасап көру керек.
2. Лицензиялар мен рұқсаттамалар санын күрт қысқарту.
3. «Қазақстан Республикасындағы акционерлік қоғамдар туралы» заңға тиісті өзгертулерді қабылдау.
4. Мемлекеттік қызметші өз бизнесін сатқанын немесе басқаруға бергенін міндетті түрде жария етуге тиіс.
5. Мемлекеттік қызметшінің жеке бизнеспен айналысуына және компаниялардың мүдделерін жақтауына тыйым салатын Ар-ұждан кодексін әзірлеу керек.
6. Тәртіптік кеңестерді Мемлекеттік қызмет істері жөніндегі агенттікке түпкілікті беру, орталық бюджетке ауыстыру және оларды заңгер мамандармен нығайту керек. Оған ал зейнет жасына жақындаған шенеуніктерді орналастырумен шұғылдану әсте қажеті жоқ. Кеңес мемлекеттік қызметшілердің этиканы және Ар-ұждан Кодексін орындауын қадағалауға тиіс.
7. Пара алушыларды ғана емес, пара берушілерді де жазалау керек.
8.Бизнестегі жалақы деңгейіне жақындата отырып, мемлекеттік қызметшілердің жалақысын көтеру керек.
Мен тиісті мемлекеттік құрылымдар мен лауазымды тұлғалардың іс-қимылын реттеу туралы жиі айтып келемін. Экономикалық және сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес жөніндегі агенттік дербес әрі тәуелсіз болуға тиіс. Оны Президенттің тікелей бағынысына көшірген дұрыс.
Үкіметке осы мәселелер бойынша нақты ұсыныстар енгізу мен оның орындалуын бақылауға алуды тапсырамын.
Сонымен бірге мемлекеттік қызметшілерді жемқор етіп көрсетіп, жөн-жосықсыз айыптауларды тыйып тастайтын кез де жетті . Егер бұл көпе-көрінеу жала болса, онда мұны мемлекеттік қызметші сот арқылы дәлелдеуі керек. Егер олай болмаған жағдайда, дабыл тексерілуі тиіс. 
                                                                * * *
Мен сіздерге өзімнің саяси реформаларға көзқарасымды баяндап бердім. Аталған барлық мәселелерді қолданылып жүрген Конституцияның шеңберінде жүзеге асыруға әбден болады.
Менің бастаған реформалардың талқылануы, және оны оппозицияның да талқылауы барысында, еліміздің бұдан былайғы саяси құрылымының түрлі нұсқаларының да қарастырылып жатқанын біз білеміз. Егер олар ел мен халықтың мүддесін көздейтін болса, онда оппозицияның пікірін де құрметтеу керек.
Мен 2005-2007 жылдары алға қойған жұмысты аяқтауды ұсынамын. Сол кезде әрі қарай қалай жылжуымыздың керектігі айқындалады.
Мен Конституцияның тұрақтылығы – қоғамның тұрақтылығы екеніне кәміл сенемін. Ойланбай жасалған өзгерістер ел ішінде берекетсіздік туғызады. Конституцияның қандай да бір ережелеріне түзетулер енгізуді ұсынбас бұрын, қолымыздағы нұсқасын зейін қоя зерделегеніміз жөн.
Өзара бас қосып, осы мәселені егжей-тегжейлі талқылаған танымал заңгерлеріміздің үлкен тобына мен зор ризашылығымды білдіремін. Олар маған Конституцияны қорғау, оның тұрақтылығын қамтамасыз ету жайында өтініш жасады.
Ата заңға өзгертулер енгізуге болады. Бұл өзгертулердің басты мәселесі – халқымыз президенттік басқарудың қазіргі жүйесін бұдан былай да қолдай ма әлде елдегі толып жатқан саяси партиялардың билік жүргізуін қалай ма? Нақ сол себепті мен төл Конституциямыздың мүмкіндіктері жайында мен тағы да қайталап айтып тұрмын. Ең демократиялық шешім халықтың өзінің еркі деп ойлаймын. Уақыты жеткенде, біз азаматтарымызға бұл жөнінде сауал салатын боламыз. Сөйтіп, біз халқымыз бен еліміздің қажетіне қарай шешім шығаратын боламыз.

5. Қазақстан қазіргі әлемде

5.1 Біздің сыртқы саясаттағы басымдықтарымыз
Біздің басымдықтарымыз өзгеріссіз күйінде қалады. Бұл– ХХІ ғасырдың ығытына қарсы тұруға қабілетті әрі ұзақ мерзімді ұлттық мүдделерді қамтамасыз етуге бағытталған, белсенді, жан-жақты және үйлесімді сыртқы саясат.
Ресей, Қытай, АҚШ, Еуропалық Одақпен ынтымақтастықты дамыту басым бағыттар болып қала береді. Азия мен Таяу Шығыстың негізгі елдерімен өзара іс-қимылға зор маңыз беріледі.
Қазақстанның қауіпсіздігін қамтамасыз ету және ел ішіндегі реформаларға қолайлы жағдай туғызу мақсатында Үкіметтің алдында осы мемлекеттермен арадағы негізгі шарттар және келісімдерді бұлжытпай жүзеге асыру міндеті тұр.
Осыдан бір ай бұрын Мәскеуде қол қойылған Қазақстан мен Ресей арасындағы шекараларды делимитациялау туралы шарттың тарихи маңызы зор. Тарихымызда тұңғыш рет біз өзіміздің стратегиялық әріптесіміз Ресеймен заң жүзінде ресімделген мемлекеттік шекараға ие болдық.
Осылайша біз соңғы жылдары ұзына бойы 14 мың километрден асатын шекараны толығымен межелеуге қол жеткіздік. Бұл біздің мемлекеттік құрылыстағы жоспарларымызды жүзеге асыруға қолайлы жағдай туғызатын ұлттық қауіпсіздігіміздің маңызды кепілі.
Біз стратегиялық тұрғыдан Қазақстанның мүдделері толығымен ескерілген жағдайда Бүкілдүниежүзілік Сауда Ұйымына тезірек кіруге ықыластымыз.
Қазақстан Шанхай Ынтымақтастық Ұйымына , ТМД, ЕурАзЭқ- ті реформалауға, БЭК -ті құру жөніндегі жұмыстарға да ерекше мән береді.
Біздің еліміз үшін барлық бағыттар бойынша ЕҚЫҰ -мен бұрынғысынша іс-қимыл жасау маңызды болып қала береді. 2009 жылы осы ұйымға төрағалық етуге біздің кандидатурамыздың ұсынылуына барынша жауапкершілікпен қараймыз . Бүгінгі бастамалар сонымен қатар осы мақсаттарға қол жеткізуді көздейді.
Қазақстанның әлемде қуатты экономикасы бар әрі халықаралық қоғамдастықтағы тұғыры берік өңірлік держава ретінде қабылданатынын да естен шығармағанымыз абзал. Бұл мәртебені қастерлеуіміз және еліміздің қазіргі әлемдегі беделін нығайту үшін қосымша күш-жігер жұмсауымыз керек. 

5. 2 Бізді бүгін не алаңдатып отыр?
 Мен бұдан әрі экономикалық, әлеуметтік және саяси жаңаруымыздың жолында елеулі кедергі болуы ықтимал ХХІ - ғасырдың қазір кезде көрініп жүрген объективті қатерлеріне сіздердің назарларыңызды арнайы аударғым келеді. Бұл қатерлер қыр астында жатқан жоқ. Біздің еліміздің бейбіт еңбегі мен прогресі баршамызға және әлемдік қоғамдастықтың ұстанымына байланысты.
Әңгіме не туралы болып отыр?
Біріншіден, осы өңірде тұрақсыздық пен діни экстремизм етек жая бастады.
Екіншіден, географиялық орналасуы жағынан алғанда Қазақстан белортасында тұрған өңірде есірткі таратудың тыйылмай отыруы.
Сондықтан да біз осы проблемаларды шешу үшін барлық мүдделі мемлекеттермен және халықаралық ұйымдармен бұрынғысынша белсене ынтымақтасатын боламыз.
ХХІ ғасыр қатерлерінің ішінде халықаралық лаңкестік ерекше орын алып отыр. Қаңтар айының аяғында Алматыда 40 халықаралық ұйымдар басшыларының қатысуымен БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Лаңкестікке қарсы комитетінің көшпелі отырысы өтті. Осы халықаралық зұлматқа қарсы күрес жүргізу үшін әлемдік қоғамдастықтың үлкен күш-жігер жұмсауы керек.
Біз өзіміз лаңкестікке қарсы коалицияға және Ирактағы жағдайды тұрақтандыруға саперлік отрядымыздың қатысуын нақ осындай ұстанымдар тұрғысынан пайымдаймыз.
Осы тұрғыда еліміздің өз ішінде де белсенді іс-қимыл жасалып жатыр. Жоғарғы Сот төрт лаңкестік ұйымды заңсыз деп жариялады. «Экстремистік қызметке қарсы қимыл жасау туралы» Заң қабылданды.
Лаңкестіктің ушығуы жағдайында біз өңірдегі барлық мемлекеттер мен мүдделі елдердің іс-қимылы мен белсенділігін үйлестіруді сапалық жаңа деңгейге көтеру жолында қадамдар жасауға әзірміз.

5.3 Өңірдегі жағдай туралы
15 ғасырдың соңына дейін Орталық Азия әлемдік экономиканың маңызды өңірі болып келді. Біздің өңіріміз Шығыс пен Батысты жалғастырып келді. Халықтар аумақтар мен ұлттарға бөлінген жоқ. Жібек жолының саябыр тартуы Орталық Азияны мешеу шет аймаққа айналдырды. Тәуелсіздік алғанымыздан кейін соңғы 500 жылда алғаш рет біздің өңіріміз әлемдік экономика үшін қайтадан экономикалық маңызына ие болды. Біз өзіміздің транзиттік мүмкіндіктерімізді нығайтып келеміз, әлемдік нарыққа бағалы тауарлар – мұнай, газ, кен, ауыл шарушылығы шикізатын шығаратын өңірге айнала бастадық. Қазірдің өзінде көне Жібек жолының бойымен өтетін ХХІ ғасырдың жаңа мұнай-газ құбырлары, авто және теміржолдарының сорабтары айқындала бастады.
Біз Азия «жолбарыстары» мен Еуропалық Одақ табыстарының сырына қаныға бастадық. Келесі бір жағынан Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін тәуелсіздік алған елдер арасындағы халықаралық жауығу мен қақтығыстар да тоқтаған емес. Жаһандық экономикада ірі нарықтардың маңызы да үлкен. Біз, сонымен қатар, ұлы державалардың осы өңірде экономикалық басымдыққа ие болу жолындағы бәсекелестігін де байқап отырмыз. Осы жаһандық геоэкономикалық проблемаларға қатысты дұрыс тұғыр ұстанудың маңызы үлкен.
Біздің алдымызда таңдау тұр: бірі – әлемдік экономиканың мәңгілік шикізаттық қоржыны болып қалу, екіншісі тағы бір империяның келуін күту немесе Орталық Азияның барынша интеграциялануына қарай қадам жасау.
Мен осының соңғысын ұсынамын.
Бұдан былайғы интеграциялануымыз - біздің өңіріміздің тұрақтылығына, прогреске, экономикалық және әскери-саяси тәуелсіздікке апаратын жол. Тек осындай жағдайда ғана біздің өңірді әлем құрметтейтін болады. Тек сонда ғана біз қауіпсіздікті қамтамасыз етіп, лаңкестік пен экстремизмге қарсы пәрменді күрес жүргізетін боламыз. Мұндай бірлестік, сайып келгенде, біздің өңірде өмір сүріп жатқан қарапайым адамдардың мүдделеріне толық сай келеді.
Мен Орталық Азия елдері Одағын құруды ұсынамын. Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан арасында жасалған мәңгілік достық туралы шарт осындай бірлесу үшін берік негіз бола алады. Мен өңіріміздегі басқа да елдерді де естен шығарып отырғанымыз жоқ.
Біздің экономикалық мүдделеріміз де, мәдени-тарихи тамырымыз да, тіліміз, дініміз де, экологиялық проблемаларымыз да, керек десеңіз сыртқы қатерлеріміз де ортақ. Еуропалық Одақтың сәулетшілерінің өздері де осындай алғышарттарды армандаған да болар. Біз тығыз экономикалық интеграцияға көшуіміз және ортақ нарық пен ортақ валютаға қарай ілгерлеуіміз керек .
Біз осылай жасағанда ғана өзіміздің әрқашан бірге болуымызды аңсаған арғы ұлы бабаларымызға лайық бола аламыз. Алайда алдымен патшалық империя, кейіннен сталиндік ұлттық саясат осы бірліктен қорқып, өңірді әкімшілік-ұлттық аумақтарға бөлшектеп тастаған еді. Ол кезде «Бөліп ал да, билей бер» деген саясат үстемдік етті. Қазір бізге келесі ұрпақтарымыз үшін өңіріміздегі теңқұқылы халықтар жүруге тиіс жаңа жолды нұсқайтын сәт туды.

6. Біздің туған Қазақстанымыз үшін жауапкершілігіміз

                                                    Қымбатты қазақстандықтар, отандастар!
Түйіндеп айтқанда, таяу жылдардағы экономикалық, әлеуметтік және саяси жаңару жөніндегі менің пайымым мен көзқарасым осындай.
Көріп отырсыздар, алда әлі талай алынбаған асулар бар..
Жүрер жолымыздың жеңіл боларына мен бұрынғы жылдардағы сияқты бұл жолы да уәде бере алмаймын.
Реформаларды жүргізу тактикасы, оларды жүзеге асырудың мерзімдері мен тетіктері жөнінде біздің көзқарастарымыздың әртүрлі болуы мүмкін.
Бірақ мен барша қазақстандықтарды, барлық саяси бірлестіктерді ортақ прогресс пен еліміздің болашағы жолында бірлесуге шақырамын.
Біз баршаға барынша мүмкіндіктер беретін қоғам : әрбір адамның жеке басы мен бостандығын құрметтейтін, өзіне өзі қызмет етуге жағдайы жоқ жандарды қамқорлыққа бөлейтін, қандай еңбекті болса да қадірлейтін, ана мен баланы қорғайтын, зейнеткерлерге қамқор болатын, ардагерлер мен отан қорғаушыларды ардақ тұтатын қоғам құруды аяқтауға тиіспіз.
Біз ұлтына және діни наным-сеніміне қарамастан, әрбір қазақстандыққа салт-дәстүр, мәдениет пен дінді таңдауға ерік беретін еркін әрі ерікті қоғамның негіздерін нығайтуға тиіспіз.
Біздің құқық қорғау органдары тыныштық пен тәртіпті қамтамасыз ететін, ал іскер адамдарға өз мақсатын іске асыруға мүмкіндік беретін қоғам құруымыз керек.
Біз әркімнің ар-ұжданы, абыройы мен беделі қадірленетін, мәртебелі мораль , этикалық негіздер мен рухани құндылықтар ірге тепкен қоғам құруға тиіспіз.
Біз жолымызды дұрыс таңдай білдік. Бұған бүгінгі қолымыз жеткен нәтижелеріміз айқын дәлел бола алады. Осы негізде өзіміздің ілгері басқан жүрісімізді одан әрі жеделдете түсуге тамаша мүмкіндігіміз бар. Қазақстанды әлемнің дамыған әрі көркейген елдерінің қатарына қосатын жол осы.
Мен Қазақстан халқының өзімнің осы бастамаларымды қолдайтынына, оған ықылас қойып, өзіміздің осы жоспарларымыздың іске асырылуына лайықты үлес қосатынына кәміл сенемін.
Мемлекеттігіміздің бастауында тұрған, әрі өзіне халықтың алдында ел тағдыры үшін жеке дара жауапкершілік алған менің жалғыз мұратым: осындай күннің келуін жақындата түсу. Осы ұлы мақсаттар мен мұраттардың орындалуы жолында баршаларыңызға мол табыс тілеймін.